ئیتر جیهان بەو شێوەیەی ئێمە لە فەرهەنگە سیاسییە کلاسیکییەکان لێی تێدەگەین، بەڕێوە ناچێت. ئەمەش لەبەر ئەوە نییە کە نەزمی نێودەوڵەتی لەناکاو داڕماوە، نە لەبەر ئەوەی ئاژاوەگێڕی بەسەر نۆرمدا سەرکەوتووە، بەڵکو لەبەر ئەوەی خودی نۆرمەکە لە ناوەوە گۆڕاوە. ئەوەی ڕوودەدات قووڵترە لە قەیرانێکی تێپەڕ و بێدەنگترە لە شۆڕشێکی ڕاگەیەندراو: گواستنەوەیەکی بێدەنگ بەڵام چارەنووسساز لە جیهانێکەوە کە دەسەڵات لە ڕێگەی شەرعیەت و دامەزراوەکانەوە مومارەسە دەکرێت، بۆ جیهانێک کە دەسەڵات لە ڕێگەی کردارەوە مومارەسە دەکرێت و دواتر دامەزراوەکان بەجێدەهێڵرێن بۆ ئەوەی ئەو شتانە لێکبدەنەوە کە ڕوویداوە. کاتێک باس لە دابەزینی ڕۆڵی ڕێکخراوەکان دەکەین، ئاماژە بە وەسفێکی ڕیتۆریکی یان دروشمێکی سیاسی ناکەین، بەڵکو ئاماژە بە تەواوی پێکهاتەیەکی حوکمڕانی دەکەین کە چوارچێوەی فەرمی بۆ بەڕێوەبردنی جیهانی پێکهێنا: نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەنجومەنی ئاسایش، سیستەمی شەرعیەتی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوە ئابوورییەکان کە ئەرکی ڕێکخستنی بازاڕەکانیان پێسپێردراوە، وەک ئۆپێک. ئەم قەوارانە هەڵوەشێنراونەتەوە، بەڵام ناوەندگەرایی جێبەجێکردنیان لەدەستداوە. ئێستا زۆرتر دوای ڕووداوەکان دێن نەک پێش ڕووداوەکان، ئیدانەکردن و ئاگادارکردنەوە و پێشوازیکردن، لەکاتێکدا بڕیارەکە لەدەرەوەی ئەوان دەدرێت. ئیتر ڤیتۆ ئامرازێک نییە بۆ هاوسەنگی، بەڵکو نیشانەی ئیفلیجییە و بڕیارنامەکان چیتر مەرجی پێشوەختە نین بۆ کردەوە، بەڵکو بەڵگەنامەیەکن کە بەدوایدا دێت. بەم مانایە ئێمە لە جیهانێکدا ناژین کە ڕێکخراوەکانی تێدا نەبێت، بەڵکو لە جیهانێکدا دەژین کە ڕێکخراوەکان چیتر شوێنی بڕیاردان نین. ئەم گۆڕانکارییە تەنیا لە ڕێگەی گوتاری شەرعیەتییەوە ناتوانرێت تێبگەین، بەڵکو لە ڕێگەی نەخشەیەکی واقیعیترەوە تێبگەین: نەخشەی بزووتنەوە. لەم ساڵانەی دواییدا چیتر ململانێکان لە دەوری ئەوەدا نەسوڕاوەتەوە کە کێ خاوەنی زەوییەکە، بەڵکو کێ کۆنترۆڵی ئەو ڕێگایە دەکات. کێ کۆنتڕۆڵی ڕێگاکە دەکات؟ کێ دەتوانێت کات خاو بکاتەوە یان خێراتر بکات؟ کێ دەسەڵاتی ئەوەی هەیە کە تێپەڕینەکە مەرجدار بکات بەبێ ئەوەی داگیری بکات؟ لێرەدا کۆریدۆرەکان پێش دەوڵەتەکان دەگرن و سیاسەت دەبێتە پەیوەندی بە ڕێگا ئەندازیاریەکانەوە پێش ئەوەی ببێتە دانوستاندن لەسەر سنوورەکان. لەم چوارچێوەیەدا نەوت دەگەڕێتەوە بۆ پێگەی ڕاستەقینەی خۆی. ئیتر تەنها کاڵایەکی ئابووری نییە، بەڵکو ئامرازێکی کۆنترۆڵکردنی سیاسییە. پرسیارەکە چیتر ئەوە نییە کە چەند بەرمیل لە بازاڕدا هەیە، بەڵکو پرسیارەکە ئەوەیە کە چەند بەرمیل دەتوانرێت پەکبخرێت، چەند ڕێگا دەتوانێت مەترسی لەسەر بکرێت و چەندە ناڕوونی پێویستە بۆ بەرزکردنەوەی نرخی مەترسییەکان. بازاڕ چیتر بە تەنیا نرخی چەندایەتی دانانێت، بەڵکو ئەگەری پچڕانیش هەیە. بۆیە هەندێکجار بەهۆی ترسەوە نرخەکان بەرز دەبنەوە نەک کەمیی ڕاستەقینە و هەندێکجاریش بەهۆی پێشبینییەوە دادەبەزن نەک زیادەی ڕاستەقینە. بەم شێوەیە دەبێت لەوە تێبگەین کە لە ڤەنزوێلا چی ڕوویدا. مەسەلەکە کەسایەتی سەرۆک نییە، نە وردەکاریی خودی ڕووداوەکە، بەڵکو گرنگی ڕووداوەکە وەک پێشینەیەکی سیاسییە. ئەو پەیامەی کە ئەم جۆرە پێشهاتانە دەیگەیەنن ئەوەیە کە دەوڵەتێک کە دەبێتە بەربەستێک دەتوانرێت لە ڕێگەی کردەی ڕاستەوخۆوە بەدەر بکرێت و جیهان بەجێبهێڵێت بۆ مشتومڕ لەسەر زمانەکە. ڤەنزوێلا لەم چوارچێوەیەدا کەیسێکی گۆشەگیر نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەک بۆ سروشتی ئەم سەردەمە: ئایا سەروەری هێشتا چەترێکی ڕەهایە، یان وابەستەی کارکرد لەناو پێکهاتەی دەسەڵاتدا؟ دەوڵەتێک کە واز لە ئەنجامدانی ئەرکێکی بەسوود بهێنێت، دەتوانرێت بچووک بکرێتەوە بۆ فایلێک کە دەبێت ڕێکبخرێتەوە، نەک نەیارێک کە شەڕی لەگەڵدا بکرێت. ئەگەر ڤەنزوێلا نوێنەرایەتی ڕووی ڕۆژئاوای ئەم هاوکێشەیە بکات، ئەوا ئێران نوێنەرایەتی ڕووی مەترسیدارترەکەی دەکات. هەڵەیەکی شیکاری باو، ئەو باوەڕەیە کە ناسەقامگیری یان داڕمانی ڕژێمێکی نەوت بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە مانای زیاتری نەوت و دابەزینی نرخ دێت. ئەم لۆژیکە تەنیا لە حاڵەتەکانی گواستنەوەی ڕێک و پێکدا ڕاستە. بەڵام لە حاڵەتەکانی هەڵوەشانەوەدا، ئاژاوە سەرچاوەکان ئازاد ناکات؛ لە سیستەمەکە ئازادیان دەکات. کاتێک دەوڵەتێک دەلەرزێت، توانای بەرهەمهێنانی ئاسایی، مەترسییەکانی کەشتیوانی و بیمەیش بەرز دەبێتەوە و ڕێگاکانی ترانزێتیش پێش ئەوەی تەنانەت نرخی بەرمیلەکانیش نرخی دادەنرێتەوە. بۆیە زۆرجار لە ساتەکانی داڕمانی سیاسیدا نرخەکان بەرز دەبنەوە، نەک لەبەر کەمیی دەستبەجێ، بەڵکو لەبەر ئەوەی بازاڕ نادڵنیایی وەک گەورەترین مەترسی دادەنێت. وە لێرەدا دەگەینە دڵی ئەم سەردەمە: ڕێگاکانی ترانزێت و پەڕینەوە. هورمز، باب ئەلمەندێب و سوێس تەنیا خاڵی جوگرافی نین، بەڵکو ناوەندی دەسەڵاتن. هەرکەسێک کۆنترۆڵی گەرووەکە بکات، پێویست ناکات ئەو دەوڵەتەی سنووری گەرووەکەی کۆنترۆڵ بکات. بەسە کە تێپەڕینەکان بخرێنە ژێر ڕاگرتن، بەرزکردنەوە یان کەمکردنەوەی تێچووی ترانزێت بەپێی پێویست. دەسەڵاتی ئەمڕۆ لە ڕێگەی داگیرکارییەوە بەکارناهێنرێت، بەڵکو لە ڕێگەی بەڕێوەبردنی وەستانی چالاکییەکانەوە. کەنداو لە دڵی ئەم گۆڕانکارییەدا وەستاوە، نەک وەک قوربانی، نە وەک سەرکەوتوو، بەڵکو وەک فەزای حیساباتی ورد. نەوت چیتر قەڵغان نییە، بەڵکو بەرپرسیارێتییە. ڕەنگە بەرزبوونەوەی نرخەکان کورتهێنان کەم بکاتەوە، بەڵام سەقامگیری ناکڕن. تەحەدای ڕاستەقینە کەمکردنەوەی پشتبەستن بە یەک سەرچاوە، بنیاتنانی خۆڕاگرییە لە بەرامبەر شۆکەکان و گۆڕینی ناوچەکە لە سەرچاوەیەکی وزەوە بۆ ناوەندێک بۆ بەڕێوەبردنی مەترسییەکان. ئیتر هاوسەنگی هێز تەنیا بە قەبارەی یەدەگەکان ناپێورێت، بەڵکو بە توانای دەوڵەتێک بۆ مانەوەی یەکگرتوویی کاتێک جوگرافیا دەبێتە بەرپرسیارێتی. لەم چوارچێوەیەدا هەڵوێستی ئۆپێک لە گۆڕاندایە. ڕێکخراوەکە چالاکی دەمێنێتەوە، بەڵام ئیتر قۆرخکاری ڕیتمی بازاڕ ناکات. نەوت لەدەرەوەی کۆنترۆڵی خۆی هەیە، نەرمی بەرهەمهێنان لەنێو یاریزانانی دیکەدا هەیە، سیاسەتی سزاکان، شەڕەکان و مەترسییەکانی پەیوەست بە ڕێڕەوی ئاوی ستراتیژی. ئۆپێک کاریگەری هەیە، بەڵام لە چوارچێوەی سیستەمێکی فراوانتردا کاردەکات کە نرخەکان ئەوەندەی لە دەرەوەی هۆڵەکانیدا دیکتە دەکرێن، ئەوەندەش لەناو هۆڵەکانیدا دیکتە دەکرێن. لێرەدا فاکتەری ئەمریکی زیاتر دەردەکەوێت. ئەمریکا بەو شێوەیە مامەڵە لەگەڵ نەوت ناکات کە ویلایەتە کرێچیەکان دەیکەن. نەوتی ئەمریکی، بەتایبەتی نەوتی شیل، بڕبڕەی پشتی بودجە و بناغەی سەقامگیری کۆمەڵایەتی نییە. ئامرازێکی نەرمی سیاسی و ئابوورییە. کاتێک نرخەکان بەرز دەبنەوە بۆ ئاستێک کە هەڕەشە لە ئابووری جیهانی دەکات یان نەیاران بەهێز دەکات، بەرهەمهێنانی شیل وردە وردە دەکرێتەوە و دابینکردن زیاد دەکات و بەرزبوونەوەی نرخەکان دەشکێنێت بەبێ ئەوەی شەڕی نرخەکان ڕابگەیەنێت. وە کاتێک نرخەکان بۆ ئاستێک دادەبەزن کە بەرهەمهێنەرانی تێچووی زۆر پەک دەخەن، بازاڕ ڕێگەی پێدەدرێت بە شێوەیەکی سروشتی بەبێ دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی سەروەری ناچاریان بکات. لە ڕێگەی ئەم میکانیزمەوە، بازاڕ بە فەرمانی فەرمی بەڕێوەناچێت، بەڵکو بە سیستەمێک بەڕێوەدەبرێت کە ڕێگە بە واشنتۆن دەدات هەر دیسیپلینێکی درێژخایەن لەناو ئۆپیکدا بەبێ ڕووبەڕووبوونەوە بشکێنێت. لێرەدا جیاوازی نێوان ئەوانەی بە نرخ دەژین و ئەوانەی نرخ بەکاردەهێنن. لەگەڵ فراوانبوونی وێنەکەدا، باکوور سەرهەڵدەدات. گرینلاند وەک دوورگەیەکی دوور و درێژ پێشکەش ناکرێت، بەڵکو وەک نیشاندەرێکی سەرەتایی گۆڕانکاری لە ناوەندی کێشکردندا پێشکەش دەکرێت. جەمسەری باکوور وردە وردە دەبێتە قۆناغێک بۆ ڕێڕەوی بازرگانی و کانزا و جێگیرکردنی سەربازی لە داهاتوودا. ئەمەش بە مانای کۆتایی هاتنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نییە، بەڵکو بە مانای شکاندنی قۆرخکارییەکەی لەسەر ناوەندگەرایی جیۆپۆلەتیکی دێت. کۆنتڕۆڵکردن لە جیهانی نوێدا لەسەر یەک خاڵ بنیات نراوە، بەڵکو لەسەر تۆڕێکی خاڵ بنیات نراوە. لەناو ئەم تۆڕەدا نەخشی ڕۆڵی نوێی ئەمریکی ڕوون دەبێتەوە. گەڕانەوە نییە بۆ پۆلیسی جیهان بە مانا کۆنەکەی، بەڵکو گۆڕانکارییە بۆ کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆ. بریتییە لە کەمکردنەوەی پشتبەستن بە شەرعیەتی بەکۆمەڵ و زیادکردنی پشتبەستن بە کردەوەی خێرا و پاشان جێهێشتنی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ لێکدانەوە بۆ ئەنجامەکان. ڕێکخراوەکان نایکەن

سەلاحەدین کوردی

لە دەرەوەی شەرعیەتی نێودەوڵەتی: کاتێک سیاسەت لە ڕێگەی کۆریدۆرەوە بەڕێوەدەچێت نەک ڕێکخراوەکان.

ئۆجەلان لە نێوان نەخشەی پەڕینەوەکان و کەوتنی کۆماردا وەرگێڕانی لە عەرەبی : لوقمان حەسەن لێدوانی ئەم دواییەی کۆمیتەی ئیمرالی تەنیا مانۆڕێکی سیاسی نییە، بەڵکو ڕاگەیاندنێکی ناڕاستەوخۆیە کە تورکیا لە ساڵانی کۆتایی ساڵی یەکەمی کۆماری خۆیدا چووەتە قۆناغێکی مەترسیدارەوە. عەبدوڵڵا ئۆجەلان باسی “یاسای ئاشتی”ی وەک ئاماژەیەکی ڕەمزی نەکرد؛ بەڵکو هەوڵیدا دەوڵەت بخاتە بەردەم شکستە ئەخلاقیەکانی خۆی، ناچاری بکات ڕووبەڕووی ئەو پرسیارە بوونگەراییانە ببێتەوە کە دامەزراوە ڕەگداکوتاوەکانی بۆ ماوەی سەدەیەک هەوڵی خۆدزینەوەیان داوە. هه موو ڕسته یه کی ناو به یاننامه که بارگاوی به هۆشیارییه کی توند له گۆڕانکارییه نێوده وڵه تییه کان و ململانێ بۆ ڕێگه ی وشکانی و ده ڕیایی و فراوانبوونی درزه کانی ناو پێکهاته ی ده وڵه تی تورکیا.ئۆجەلان لەوە تێدەگات کە تورکیا چیتر ناوەندی دەسەڵات نییە، بەڵکو بووەتە کۆریدۆرێکی ناسک لەنێوان ئەو پڕۆژانەی کە بەدەردەچن:ڕێڕەوی هیندستان-حەیفا،ڕێڕەوی کەنداو و ئیسرائیل لە ڕێگەی سعودیە و ئوردن،پەڕینەوەی داڤید کە لە دەریای ناوەڕاستەوە درێژدەبێتەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی فورات و پاشان بۆ کوردستانی عێراق،پەڕینەوەی زەنگێزور کە خەریکە نەخشەکانی قەفقاز لە قاڵب دەداتەوە،وە ئەو هێڵانەی ئەوروپا بە ڕۆژهەڵاتەوە دەبەستنەوە بەبێ ئەوەی پێویست بە تورکیە بکات.ئەم چینە سەریەککەوتووانە خەریکە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی نوێ دروست دەکەن، کە تێیدا هیچ شوێنێک بۆ دەوڵەتێک نییە کە پێداگری لەسەر مانەوە لە ڕابردوودا بکات.لێرە هێزی ئۆجەلان لەوەدایە. ئەو بە ڕوونییەکی تەواوەوە دیمەنی نێودەوڵەتی دەبینێت و خاڵە لاوازەکانی ناوخۆی تورکیا دەخوێنێتەوە: ئابوورییەکی پەککەوتە، دامەزراوە شکاوەکان، ململانێی دەسەڵات کە خەریکە فشار دەخاتە سەر ئەنقەرە، دەوڵەتێکی قووڵ کە بە غەریزە کۆنەکانی دەجووڵێتەوە و پارتە ناسیۆنالیستەکان کە تەنیا لەسەر گوتارێکی ڕق و کینە و ئینکاری گەشە دەکەن. بە هەمان تۆنی هێمن و ڕوونترین هۆشداری دەدات:ئەگەر تورکیا نەگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی دیموکراسی کە بە سەروەری یاسا بەڕێوەدەچێت، ئەوا لەژێر فشاری جوگرافیای نوێدا هەڵدەوەشێتەوە، هەروەک چۆن دەوڵەتی عوسمانی پێش خۆی هەڵوەشایەوە.یاسای ئاشتی وەک تاقیکردنەوەیەکی وجودی بۆ دەوڵەتی تورکیا:کاتێک ئۆجەلان باس لە "یاسایەکی ئاشتی ڕاستەقینە و هەمەلایەنە" دەکات، پێشنیاری یەکلاییکردنەوەی نێوان دوو لایەن ناکات، بەڵکو تورکیا بەرەو پێناسەکردنەوەی خۆی ڕاکێشاوە. ئەم یاسایە ئاگربەست نییە، بەڵکو بەڵگەنامەی لەدایکبوونەوەیە. ئەگەر دەوڵەت قبووڵی بکات، خۆی بە ناچاری دەبینێتەوە کە کورد وەک هاوبەشی دامەزرێنەر بناسێت. بەڵام ئەگەر ڕەتی بکاتەوە یان هەوڵی دەوردانی بدات، ئەوە ئاشکرای دەکات کە نکۆڵیکردن بەشێکی جەوهەرییە لە پێکهاتەکەیدا، و توانای بوونی نییە لە دەرەوەی لۆژیکی کودەتا و هێز.ماوەی سەدەیەکە تورکیا ناتوانێت خۆی لەو "میکانیزمی کودەتا" ڕزگار بکات کە دامودەزگاکانی گرتووەتەوە. هەموو پرۆسەیەکی ئاشتی لە ناوەوە پووچەڵ کراوەتەوە نەک هێزێکی دەرەکی. ئۆجەلان ئەم ڕاستییە باش دەزانێت، هەر بۆیەش بەبێ ئەوەی وشەی وردە وردە، شتەکان بە ناوی خۆیانەوە بانگ دەکات:کێشەکە لە حکومەتەکاندا نییە، بەڵکو لەگەڵ ئەو بیرکردنەوەیەدایە کە کۆماری لە قاڵب داوە.سەربازی، دەسەڵاتی دادوەری سیاسی، حزبە ناسیۆنالیستەکان، تۆڕە سێبەرەکان... هەموویان بەپێی یەک لۆژیک کاردەکەن:بۆ پاراستنی کۆمار وەک چۆن لە ساڵی ١٩٢٣ داڕێژراوە، تەنانەت ئەگەر بەسەر هەموو کەسێکدا داڕمێت.لەم ڕوانگەیەوە "ڕێککەوتنی ئاشتی" دەبێتە تاقیکردنەوەیەکی وجودی. سەرکەوتنی بە واتای سەرەتای سەدەیەکی نوێ و شکستی بە مانای سەرەتای هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتە. ئەمەش تۆنی لێدوانەکە ڕوون دەکاتەوە: تۆنی پیاوێک کە دانوستان لەسەر وردەکارییەکان ناکات، بەڵکو شتێکی هاوشێوەی بەڵگەنامەیەکی کۆتایی دەنووسێت پێش ئەوەی سەقفەکە داڕمێت.جوگرافیای کوردی لە دڵی ململانێی نێودەوڵەتیداڕۆژاڤا، ڕۆژهەڵاتی سوریا، باشور (باشووری سوریا)، ڕۆژئاوای سوریا) دورگەیەکی جیاواز نین، بەڵکو یەک قەوارەن کە تۆڕێک لە پرۆژە نێودەوڵەتییەکان بەسەریدا تێپەڕیون. هەموو ڕێڕەوێکی ئابووری یان سەربازی بەو ناوچانەدا تێدەپەڕێت نەک بە ئەنقەرەدا. زلهێزەکان- ئەمریکا، ئەوروپا، ئیسرائیل، دەوڵەتانی کەنداو، ڕووسیا و ئێران- جوگرافیای کوردی وەک واقیعێکی دامەزراو مامەڵەی لەگەڵ دەکەن، لە هەمان کاتدا تورکیا وەک کیانێک دەڕوانن کە دەچێتە قۆناغێکی هەڵوەشانەوە.کاتێک ئۆجەلان چارەسەری یاسایی بۆ کورد لە ناوخۆی تورکیا پێشنیار دەکات، پەیامێکی ڕوون بۆ هەموو جوگرافیای کورد دەنێرێت:سەردەمی پێناسەکردنەوەی ڕۆژهەڵات دەستی پێکردووە و هیچ بەشێک لە نەتەوەی کورد ناتوانێت لە دەرەوەی ئەو ڕێڕەوە بمێنێتەوە.بەڵام ئەگەر تورکیا نەیتوانی چارەسەرێکی سیاسی بگرێتەبەر، ڕۆژاڤا دەبێتە خاڵی سەرەکی بۆ هەموو دژایەتییەکان:بەریەککەوتنێکی بەریەککەوتنی بەرفراوانبوونی تورکیا و ئێران، فشارەکانی ڕۆژئاوا بۆ کردنەوەی کۆریدۆرەکان، هەوڵەکانی دیمەشق بۆ وەرگرتنەوەی کۆنترۆڵ، و خەباتێکی ناوخۆیی کورد بۆ شەرعیەت و کاریگەری.ڕۆژهەڵاتی سوریا ئەمڕۆ میحوەری پەڕینەوە گەورەکانە. هەرکەسێک کۆنترۆڵی بکات کلیلی هاوسەنگی ناوچەیی بەدەستەوەیە. بۆیە هەر یەکلاییکردنەوەیەک لەگەڵ کورد لە تورکیا ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر فۆرمی حوکمڕانی لە باکوری سوریا و پەیوەندی نێوان هێزەکانی سوریای دیموکرات و دیمەشق و سروشتی دەوڵەتی داهاتووی سوریا دەبێت.سەبارەت بە باشور (کوردستانی عێراق)، هەستیارترین بەستەرە بەهۆی هەڵکەوتەی لە دڵی ئەو پرۆژانەی کە دەریای ناوەڕاست بە کەنداوەوە دەبەستێتەوە. تورکیا و ئێران ململانێ دەکەن بۆ کۆنترۆڵکردنی، لە کاتێکدا ڕۆژئاوا وەک "پردێکی سروشتی" بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دەیبینێت. سەرکەوتنی پڕۆسەی سیاسی ڕۆڵێکی وەک شەریکێک لە داڕشتنی ناوچەکەدا پێدەبەخشێت، لە کاتێکدا شکست دەیخاتە ناو ململانێیەکی درێژخایەنی نێوان دوو پڕۆژە کە ئامانجیان لەخۆگرتنی کوردە نەک بەهێزکردنی.کۆدکردنەوەى بەیاننامەکە: مانۆڕێکى بە ئەنقەست کە متمانەى تێدا نییەزمانی ئۆجەلان لە بەیاننامەکەدا پێوانە کراوە، بەڵام دوو پەیامی هەڵگرتووە:دەستی بۆ تورکیا درێژ دەکات، بەڵام متمانەی بە توانای تورکیا نییە بۆ گرتنی.ئەو باس لە "کوردەکان لە ڕێگەی یاساوە دەچنە ناو کۆمارەوە"، بە تەواوی باش دەزانێت کە کۆمار خۆی لەسەر هێزی سەربازی و سیستەمێکی نکۆڵیکردن بنیات نراوە کە تا ئێستاش بڕیاردان کۆنترۆڵ دەکات.ئەو "ئاشتەوایی" پێشکەش ناکات، بەڵکو تاقیکردنەوەیەک دەخاتە بەردەم دەوڵەت:یان یاسایەک کە سەدەیەکی نوێ بنیات بنێت، یان ڕووخانی ڕژێمێک کە بە یادەوەری لۆزانەوە چەسپاوە و نەیتوانیوە نەخشە گۆڕاوەکانی دەوروبەری ببینێت.ئۆجالان چیتر وەک ڕێبەری ڕێکخراوێک قسە ناکات، بەڵکو وەک مرۆڤێک کە ساتەوەختی مێژوویی لە ڕوانگەیەکەوە دەخوێنێتەوە کە خودی تەمەنی کۆمار تێدەپەڕێنێت. تورکیا وەک دەوڵەتێک دەبینێت کە توانای داڕشتنی ڕێبازی خۆی لەدەستداوە، و مانەوەی پەیوەستە بە داننان بەو خەڵکەی کە نکۆڵی لە بوونیان کردووە. بەڵام ئەوەش دەزانێت کە ئەم دانپێدانانە دژایەتی ناوەکی بیرکردنەوەی کۆمارە.بۆچی ئەم پرۆسەیە بە سەخت و ڕەنگە تەنانەت مەحاڵیش دەبینم؟عەقڵیەتی ئینکاری وەک پێکهاتەی بنەڕەتی کۆمار دەمێنێتەوە.پارتە ناسیۆنالیستەکان بۆ مانەوە پێویستیان بە "دوژمنی کورد" هەیە.دەوڵەتی قووڵ تەنیا لە کەشێکی توندوتیژیدا دەتوانێت بژی.وە سیستمی سیاسی، وەک چۆن سەدەیەک لەمەوبەر پێکهاتبوو، بۆ ئەوەی دوو گەل، دوو زمان، یان دوو گێڕانەوە لەخۆبگرێت، بنیات نرابوو.سەد ساڵ لەمەوبەر کورد بە بەڵێنی شەراکەت فریو دەدرا، دواتر گوندەکانیان سووتێنران و ڕاپەڕینەکانیان چەقێنران. ئەمڕۆ دەوڵەت هەمان سیناریۆ دووبارە دەکاتەوە:قسەی ئاشتی، هێماکانی ئاشتەوایی، پاشان گەڕانەوە بۆ ئینکاری و سەرکوتکردن.بەڵام جیاوازییە چارەنووسسازەکە ئەوەیە کە تورکیا چیتر خاوەنی ئەو دەسەڵاتە نییە و نە ئەو شوێنە جوگرافییەی کە ڕێگەی پێداوە ئەزموونەکەی ڕابردوو دووبارە بکاتەوە. کۆریدۆرەکان بەدەریان بردووە، جوگرافیا گەمارۆی داوە و ڕۆژهەڵات بەبێ ڕاوێژی ئەو لە قاڵب دەدرێتەوە.بۆیە شکستی پڕۆسەی ئاشتی ئەمڕۆ تورکیە ناگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش 2013، بەڵکو زیاتر پاڵی پێوەدەنێ.

سەدەی ئاشتی یان سەدەی پارچەپارچەبوونی تورکیا؟

سەردانەکەی ئەحمەد ئەلشەرع بۆ کۆشکی سپی لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥، تەنها کۆبوونەوەیەکی پرۆتۆکۆڵی نێوان دوو سەرۆک نەبوو. بەڵکو ئاوێنەیەک بوو کە گۆڕانکارییەکانی قووڵتر لە خودی سیاسەت نیشاندەدا. ساتێک بوو کە نەخشەکانی کاریگەری دەرکەوتن و یاساکانی یارییەکە گۆڕا، بەجۆرێک کە سوریا وەک ئەمڕۆ دەرکەوت: جەستەیەک کە لەنێوان زلهێزە نێودەوڵەتییەکاندا دابەشبوو، دەوڵەتێک گۆڕا بۆ گۆڕەپانێکی بەڕێوەبردنی هاوبەش لەنێوان لایەنەکاندا کە تەنها بە بەرژەوەندی کۆیان دەکاتەوە. لەم سەردانەدا کە بڕیار بوو پێگەی دیپلۆماسی سوریا بگەڕێنێتەوە، ئەحمەد ئەلشەرع دوودڵ دەرکەوت، دەنگی کز و قسەکانی بێ کاریگەر بوون، وەک ئەوەی خرابێتە ناو دیمەنێکەوە کە زۆر لە دەرەوەی تێگەیشتنی ئەو بووە. پێشکەشکردنی شەرمەزارانەی ئەو وتارە، خلیسکانێکی زمان نەبوو، بەڵکو ئاماژەیەک بوو بۆ بەتاڵیی خودی پڕۆژە سیاسییەکە. ئەو دامەزراوەیەی ئەمڕۆ دیمەشق نوێنەرایەتی دەکات، نە خاوەنی دیدێکی نەتەوەییە و نە زمانی دەوڵەتی؛ بەڵکو بە زمانی ساتەوەختی ئەمریکی قسە دەکات و لە پەراوێزی جوگرافیایەکدا دەژی کە لە نێوان داگیرکاری و کاریگەریی دەرەکیدا بچووک بووەتەوە. بەڵام واشنتۆن لەم کۆبوونەوەیەدا بەدوای تەنها هێما و ریزێکدا نەدەگەڕا؛ ئامانجی دروستکردنی واقیعێکی نوێ بوو. ترەمپ پڕۆژەیەکی ڕوونی لەگەڵ خۆی هێنا ئەویش: سەپاندنی نفوز و کاریگەرییەکانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی فورات و دووبارە کێشانەوەی نەخشەکە لەسەر بنەمای باڵادەستی درێژخایەن نەک لەسەر یەک دەوڵەتی ناوەندی. لەم چوارچێوەیەدا ئەو ئەرکە ڕوونە ئاشکراکرا کە بە هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) درا: بۆ ئەوەی لەگەڵیان لەسەر مەرجەکانیان بگەینە لێکتێگەیشتن، چونکە ئەوان تاکە هێزن کە متمانەمان پێیان هەیە. ئەم لێدوانە کە بە فەرمی ڕانەگەیەندرا بەڵکو لە پشت پەردەی دیدارەکەوە دزەپێکرا، ئاماژەیە بۆ کۆتایی هاتنی دیکتاتۆری دیمەشق و سەرەتای سەردەمێکی نوێی هەژموونی ڕۆژهەڵاتی. هەسەدە لە هێزێکی سەربازیی تەنیا ناوخۆییەوە گۆڕاوە بۆ بەردی بناغەی پڕۆژەیەکی سیاسی و ئەمنیی گشتگیر و سەرچاوەکانی نەوت و ئاو و دەروازە سنوورییەکانی کۆنترۆڵکردووە و مۆدێلێکی ئیداری جێگیرتر لە هەموو قەوارەیەکی دیکەی وڵات پێشکەش دەکات. واشنتۆن درکی بەوە کرد کە ئەو قەوارەیەی کە لە ڕۆژهەڵاتدا هەیە، تاکە لایەنە کە توانای مانەوەی هەیە بەبێ ئایدۆلۆژیای ئایینی توندڕەو یان دەسەڵاتێکی ئەمنی مافیا ئاسا. بۆیە ئیتر هێزەکانی هەسەدە بە هاوپەیمانێکی کاتی نازانرێت، بەڵکو بنمایەک هەمیشەیی دەبێ بۆ پڕۆژەی "سوریای مومکین" ، بەشێوەیەک کە دەسەڵات لە سەر زەویەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک پایتەخت. لەبەرامبەردا ئەحمەد ئەلشەرع ڕووبەڕووی دووڕیانێکی ئاڵۆز دەبێتەوە، کە لە نێوان میراتێکی قورس و دیمەنێکی پارچەپارچەدا گیرۆدە بووە. ئەو پیاوەی لە ڕیزەکانی ڕێکخراوە جیهادییەکان دەرچووە، یادەوەری شەڕ و خوێنڕشتنی لەسەر شانی خۆی هەڵگرتووە و ئەمڕۆش خۆی دەبینێتەوە کە ئەرکی بەرەنگاربوونەوەی پاشماوەی هەر ئەو پێکهاتەیەی کە ئەوی لەدایکبووە. لەبەردەم سێ بەرەی کراوەدا وەستاوە: یەکەمیان داعش و ئەو چەکدارە بیانیانەیە کە تا ئێستاش لە نێوان بیابان و سنووری عێراقدا دەجوڵێن و بە خیانەتکاری ئەو دۆزەی دەزانن کە سەردەمانێک پاڵپشتیی دەکرد. دووەمیان میلیشیا بێ کۆنترۆڵەکانی سەر بە تورکیان، کە گۆڕاون بۆ چەکی ئەمنی و ئابوری، بە هێزی چەک و زەوتکردن حوکمڕانی باکور دەکەن. سێهەمیان ئەو جەنگاوەر و باندانە ئازادکراون کە دەسەڵاتی کۆن ئازاد کراون، کە بوونەتە سەرۆکی جەنگی ئابوورییەکی ئاژاوەگێڕ و زەوتکردنی خەڵک و قۆرخکردنی ڕێگاوبان و پەڕینەوەکان. هەموو ئەم هۆکارانە تۆڕێکی ئاگر پێکدەهێنن کە لە ناوەوە پڕۆژەی شەرعیەت گەمارۆ دەدەن، لە کاتێکدا هێزە دەرەکییەکان بە حیساباتێک دەورە دەدەن کە زۆر لە توانای کردەوەی یەکلاکەرەوە زیاترە.&nbsp;&nbsp;لەگەڵ گەڕانەوەی ترەمپ بۆ کۆشکی سپی، "ستراتیژیستی قەیران"ی ئەمریکی، تۆم باراک، گەڕایەوە، بەڵام بە ڕووخسارێکی جیاوازەوە. ئەو پیاوەی لە ساڵانی جەنگدا هاوکێشەی "هاوسەنگی بە خوێن"ی دروستکرد، ئەمڕۆ گەڕاوەتەوە، پراگماتیکتر و کەمتر شەیتانگەرایی. ئەو تێگەیشت کە بەردەوامبوونی ئاژاوەگێڕییەکان بووەتە مەترسییەک بۆ خودی واشنتۆن و بەڕێوەبردنی ململانێکان بووەتە ئاوەڕۆیەکی بەردەوامی سەرچاوەکانی. تۆم باراک لە بڕی &nbsp;بژاردەی ئاگرخۆشکردن پەنای برد بۆ کۆنترۆڵکردنی قەیرانەکان: ڕۆژهەڵاتێکی سەقامگیر لە ژێر چەتری هێزی هەسەدە، هاوبەشییەکی پراگماتیک لەگەڵ واشنتۆن، هاوسەنگییەکی پارێزراوی ڕووسیا لە کەناراوەکاندا و تورکیا کە بە سەقفێکی سنووردارکردنەکان سنووردار بوو، لە کاتێکدا ئیسرائیل لە باشوور ئازادییەکی ڕەهای پێدەبەخشرێت. سیاسەتی ئەمریکا پێوانەکراوتر و عەقڵانیتر بووە: نە گۆڕینی ڕژێم، نە بنیاتنانی دیموکراسی ئەفسانەیی، بەڵکو بەڕێوەبردنێکی حیسابکراو بۆ کایە هەمیشەییەکانی کاریگەری. لەبەرامبەردا تورکیا لەبەردەم ساتێکی بێوێنەی دابەزیندایە. بۆ ماوەی دە ساڵ ئەنقەرە هەوڵیدا باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا (رۆژئاوا) بگۆڕێت بۆ درێژکراوەیەکی ستراتیژی خۆی ، بەڵام ڕووبەڕووی واقیعێکی ئاڵۆز بووەوە. ئیسرائیل هەرچەشنە دەستدرێژییەکی تورکیای بۆ باشوور ڕەتکردەوە، ڕووسیا لە فراوانبوونی خۆی لە ئیدلب و لازقیە ئاگادار بوو، واشنتۆنیش تەنیا وەک هاوپەیمانێکی پراگماتیک سەیری دەکرد. ئەنقەرە بە خراپتربوونی قەیرانی ئابووری و کەمبوونەوەی توانای دابینکردنی بودجە بۆ لایەنەکان، دەستیکرد بە بچووکبوونەوە لە یاریزانێکی سەرەکی لەسەر زەوی بۆ چاودێرێکی سادە کە ناچار بوو ڕێککەوتنەکان قبوڵ بکات. کاریگەری تورکیا لاوازترین ئەڵقەیە لە دیمەنی سوریادا، کە تەمەنی کورتترینە و کەمترین ڕەگ و ڕیشەی قووڵی هەیە، هەروەها لەبەر ئەوەی لەگەڵ ڕەتکردنەوەی ئیسرائیل و زەوتکردنی ڕووسیا و پراگماتیزمی بێبەزەیی ئەمریکیدا بەریەککەوتنە. سەبارەت بە ئیسرائیل، ئەوە ئەو یاریزانەیە کە پێویستی بە هیچ ڕێککەوتنێک نییە لەگەڵ کەسدا، چونکە بەبێ بەڵگەنامەی فەرمی کۆنترۆڵی دەکات. بۆ ئیسرائیل باشووری سوریا ناوچەیەکی ئەمنی داخراوە کە خاوەنی باڵادەستییەکی ڕەهای ئاسمانی و هەواڵگرییە. بە ڕوونی ڕایگەیاندووە کە هیچ ئامادەبوونێکی شەرعی سەربازی و ئیداری لە باشوور قبوڵ ناکات، هەروەها هیچ ڕێکەوتنێک واژۆ ناکات کە کاریگەریی خۆی لەوێ سنووردار بکات. ڕوسیا بەردەوامی ئاژاوەگێڕی بە گەرەنتی ئاسایشی خۆی دەبینێت، لاوازی حکومەتی سوریاش وەک بەرژەوەندییەکی ستراتیژی هەمیشەیی دەبینێت. ئەو کەسەی ئاسمانەکان کۆنترۆڵ دەکات، لەسەر زەوی دانوستان ناکات و ئەمە ئەو یاسایەی ئەمڕۆیە کە پەیوەندی نێوان تەلئەبیب و دیمەشق بەڕێوەدەبات. لە کەناراوەکاندا، کاریگەریی ڕووسیا وەک واقیعێکی هەمیشەیی قووڵتر دەبێتەوە، تەڕتوس و لازقییە بوونەتە شریتێکی ڕوونی ڕووسیا لەسەر دەریای ناوەڕاست. ڕووسیا چیتر بەدوای سەرکەوتنی سیاسیدا نییە، بەڵکو پێگەیەکی سەربازی-ئابوورییە کە گەرەنتی دەستڕاگەیشتن بە ئاوە گەرمەکان و قووڵایی ئەفریقای بۆ بکات. لە هەمان کاتدا فەرەنسا لە ڕێگەی هاوبەشی لەگەڵ ئەمریکا لە پڕۆژەکانی ئاوەدانکردنەوەی مەدەنی لە ڕۆژهەڵاتی فورات دەستی بە گەڕانەوەیەکی لەسەرخۆ کردووە و هەوڵدەدات ڕۆڵی مێژوویی خۆی وەک هێزێکی کولتووری و ئابووری لە رۆژهەڵات وەربگرێتەوە. لەناو ئەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا، کورد ئەمڕۆ لەسەر چەقی نەخشەی سەرەکی وەستاوە. دەوڵەتانی عەرەبی کە بە دە ساڵ شەڕ ماندوو بوون، دەستیان کردووە بە تێگەیشتن لەوەی کە کورد یەکگرتووترین و دیسپلینترین هێزی ناوچەکەیە و بە تەنیا توانای بەرپەرچدانەوەی فراوانبوونی تورکیە و ئێرانی هەیە. مەسەلەی کورد چیتر بابەتی "کەمینەیەک کە بەدوای دانپێداناندا دەگەڕێن" نییە، بەڵکو پڕۆژەیەکی هەمەلایەنەی ناوچەییە کە دامەزراوەی کاریگەر و سوپای ڕێکخراو و ئابوورییەکی سەقامگیر و ئیدارەیەکی مەدەنی کە لە گەشەسەندنی پشتیوانی نێودەوڵەتیدا بەهرەمەندە.پێویستە سەرکردەکانی کورد لەوە تێبگەن کە سەردەمی پەراوێزخستن کۆتایی هاتووە، هێزی ڕاستەقینەی ئەوان بە ژمارەی ئەو چەکانەی کە خاوەنیانن، بەڵکو بە توانای مانۆڕکردنی زیرەکانە لە چوارچێوەی هاوسەنگی هێزدا دەپێورێت. دەبێت ئەو چارەسەرە پارچە پارچەیە ڕەت بکەنەوە کە بوونی خۆیان کەم دەکەنەوە بۆ تەنها "ئیدارەیەکی ناوخۆیی" و بەردەوام بن لە پەیڕەوکردنی ئەو ستراتیژییە درێژخایەنە کە تا ئێستا سەرکەوتوو بووە. مێژوو دەرفەتێکی دەگمەنیان بۆ دەڕەخسێنێت لەمڕۆدا بۆ بنیاتنانی پڕۆژەیەکی سیاسی مۆدێرن لەسەر بنەمای بەرژەوەندی نەک دروشم و لەسەر لێکتێگەیشتن نەک ڕووبەڕووبوونەوە. پێویستە بە وردی هاوسەنگی دیالۆگ لەگەڵ واشنتۆن و کراوەیی پێوانەیی بەرامبەر پایتەختە عەرەبییەکان هاوسەنگ بکەن، لە هەمان کاتدا بێلایەنی تاکتیکی بەرامبەر تورکیا و ئێران بپارێزن بۆ ئەوەی ئاو نەڕژێتە دەرەوە. هەرکەسێک جوگرافیا و سەرچاوە و کات کۆنترۆڵ بکات دەستی سەرەوەی بەدەستەوەیە و لە ئێستادا کات لە لای ئەواندایە. لە ئێستادا سوریا بۆتە نەخشەیەک لە ژێر کاریگەری نێودەوڵەتی:-&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;باشوورێک کە لەلایەن ئیسرائیلەوە کۆنترۆڵکراوە.-&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;کەنار دەریایەکی سەقامگیری ڕووسیا،-&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ڕۆژهەڵاتێکی تەواو یەکگرتووی ئەمریکی-فەرەنسی.-&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;باکوورێکی تورکیا کە هێواش هێواش دەڕووخێت. لە ناوەڕۆکی ئەم مۆزایکەدا، دەسەڵاتی کورد وەک تاکە ڕەگەزێک کە توانای گەشەکردنی هەیە، نەک تەنها لە ڕێگەی چەکەوە، بەڵکو لە ڕێگەی توانای ئیدارەدان و پلاندانان و عەقڵانییەتیشەوە دەردەکەوێ. داهاتوویەکی نزیک شایەتحاڵی گەڕانەوە بۆ دەوڵەتێکی مەرکەزی نابێت، بەڵکو چەسپاندنی واقیعێکی نوێ دەبێت کە لەسەر بنەمای هەرێمە ئیدارەییەکان و دەسەڵاتە ناوخۆییە یەکگرتووەکان لە چوارچێوەی تۆڕێکی بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکان بەڕێوەدەبرێن کە بە ڕێککەوتن و سەرچاوە و سنوورەکان بەڕێوەدەبرێن. لەم واقیعە نوێیەدا،شەرع دەبێ لەوە تێبگات کە سەردەمی هەرەشەکانی &nbsp;کۆتایی هاتووە و مانەوەی بەندە بە توانای گەیشتن بە لێکتێگەیشتن لەگەڵ کورد لە چوارچێوەی فۆرمولەی نوێی دابەشکردنی دەسەڵاتدا کە لە فیدراڵیزمێکی پراگماتیک دەچێت. ئەگینا مێژوو بەلایدا تێدەپەڕێت، وەک ئەوانەی پێش خۆی بەسەریدا تێدەپەڕێت. بەم مانایە سەردەمی ئێستای &nbsp;کۆشکی سپی گەڕانەوە نییە بۆ سوریای کۆن، بەڵکو لەدایک بوونی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێیە کە بەرژەوەندییەکان یەکتر دەبڕن و نەخشەی نفوز لە پەراوێزەوە بۆ ناوەند دادەڕێژرێنەوە. ئێستا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ بە زمانێکی جیاواز دەنووسرێت: زمانی دامەزراوەکان نەک دروشم؛ زمانی بەرژەوەندییەکان نەک دڵسۆزیەکان. لەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەدا کورد ڕۆڵێکی لاوەکی نابێت، بەڵکو ڕۆڵی بناغەیی دەبێت لە داڕشتنی دیمەنی جیۆپۆلەتیکی داهاتوودا. ئەمجارە مێژوو لە پایتەختەکان نانووسرێت، بەڵکو لە شەقام و ئیدارە ناوخۆییەکان و ئەنجومەنەکاندا کە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک فەراهم دەکەن. هەرکەسێک زەوی و ئابوری و ئیدارە کۆنترۆڵ بکات، داهاتوو کۆنترۆڵ دەکات. بەم شێوەیە لە جیهانێکدا کە دەوڵەتەکان بچووک دەبنەوە و بەرژەوەندییەکان فراوانتر دەبن، هەڵبژاردن لەبەردەم کورددا بە ڕوونی ماوەتەوە: بەردی بناغەی بنیاتنانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ، یان ڕێگەدان بە کەسانی دیکە بەپێی نەخشە کۆنەکانیان شێوەیان بۆ دابڕێژن. وەک فێربووین، مێژوو، لەوانە خۆش نابێت کە بە ڕاڕایی و دوو دڵی بڕیارەکان دەدەن. سوریای نوێ لەلایەن ئەو کەسانە نانووسرێت کە بە بەرزترین شێوە دەنگیان بەرز دەکەنەوە، بەڵکو لەلایەن ئەو کەسانەوە دەنووسرێت کە بە باشترین شێوە دۆخەکە دەخوێننەوە. وە هەرکەسێک ئەمڕۆ بە وردی بخوێنێتەوە، تێدەگات کە سەردەمی داهاتوو سەردەمی ڕیالیزمی کوردییە- سەردەمی هێزێکی نەرم &nbsp;و &nbsp;عەقلێکی ساردە .

بابەتەکانی سەڵاحەدین کوردی

لە دەرەوەی شەرعیەتی نێودەوڵەتی: کاتێک سیاسەت لە ڕێگەی کۆریدۆرەوە بەڕێوەدەچێت نەک ڕێکخراوەکان.

سەدەی ئاشتی یان سەدەی پارچەپارچەبوونی تورکیا؟

دوای کۆشکی سپی: نەخشەی نوێی سوریا