فەرمان سادق

 کاتێک دروست نەبوونی کابینە خۆی دەبێتە جۆرێک لە سیستەمی حوکمڕانی

"ڕۆژنامەگەری ڕاستەقینە ئەوەیە کە ئەو شتانە بڵاو بکەیتەوە کە دەسەڵات نایەوێت، ئەوانەی تر کە بڵاودەکرێنەوە تەنیا پڕۆپاگەندەن" ئەمڕۆ؛ ١٢٨ ساڵ تێدەپەڕێت بەسەر دەرچوونی یەکەم ڕۆژنامەی کوردی و، ئیدی بەیانی پێدەنێینە ١٢٩ـیەمین ساڵ. ئەم یادە، پیرۆز دەکەم لە تەواوی ئەوانەی لە کایەی ڕۆژنامەگەری و میدیا کار دەکەن. وێنەی گەورەکە: ئازادی بەڵام سنووردارجۆرج ئۆروێڵ، نووسەر و ڕۆژنامەنووسی بەریتانی دەڵێت: ڕۆژنامەگەری ڕاستەقینە ئەوەیە کە ئەو شتانە بڵاو بکەیتەوە کە دەسەڵات نایەوێت، ئەوانەی تر تەنها پڕۆپاگەندە! ئەوەی ئێستا هەیە کە پێی دەوترێت میدیا یان ڕاگەیاندن لە هەرێمی کوردستان، میدیایەکی سیاسیکراو بە ئازادیی سنووردارەوە کە بەگوێڕەی گۆڕاوەکان هەڵبەز و دابەز دەکات لەنێوان ڕۆژنامەگەری و پڕۆپاگەندە.زۆرینەی ڕەهای ئێستای میدیا لە باشووری کوردستان (کەناڵە ئاسمانییەکان، ناوخۆییەکان، ڕادیۆ، میدیای ئەلیکترۆنی، میدیای کۆمەڵایەتی-سۆشیال میدیا، وێب تیڤی، مۆجۆ) بەویستی خۆیان بێت یان نا، ئەوا سەرچاوەی داراییان سیاسییە نەک بازاڕی ئازاد و کۆمپانیا و ڕێکلام، ئەمەش دەمانبات بۆ خۆیەتی میدیا کە زۆرجار گرێدراوە بە خۆیەتی حیزب.لێرەدا کاتێک سەرچاوەی دارایی میدیا دەبێتە سەرچاوەیەکی سیاسی، ئەوا کاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر گواستنەوەی (حەقیقەت) وەک خۆی یانیش (حەقیقەت لەژێر سایەی هێڵی حیزبی)، ئەمەش دەمانبات بۆ خودسانسۆری (self-censorship) کە یەکێکە لە پرسە هەرە مەترسیدارەکانی ناو کایەی میدیا، کاتێک ڕۆژنامەنووس خۆدی خۆی، خۆی سانسۆر دەکات بۆ مەعیشەت، ئەمە یەکێکە لە سێ کێشەی سەرەکی ئێستای ناو میدیای کوردی. کێشە سەرەکییەکان:میدیای سیاسی، ئابووری سەربەخۆ، خودسانسۆری، ئەمانە کێشەی بنەڕەتی ئێستا ناو میدیای هەرێمی کوردستانن کە دەستوپەنجەی هەمووانی گرتووە و وایکردووە کەمترین زانیاری و زۆرترین پڕۆپاگەندە بڵاوببنەوە، بۆیە دەبینین میدیا کەمترین کاریگەری لەسەر کایەی سیاسی، کایەی ئابووری هەیە، نەیتوانیوە بەرپرسێکی سیاسی ناچار بەدەستلەکارکێشانەوە بکات.ڕەنگە زۆرێک لە ڕۆژنامەنووسان فەزیحەی (واتەرگەیت )ـی بینیبێت کە ڕۆژنامەنووس بۆب ودوارد لە ڕۆژنامەی واشنتن پۆست بڵاوی کردەوە کە بەهۆیەوە بووە هۆی دەستلەکارکێشانەوەی سەرۆک ڕیچارد نیکسۆن، سەرۆکی ئەمریکا.بۆب دەڵێت: کاتێک زانیاری و ڕووناکی نەبێت، ئەوا دیموکراسی دەمرێت، ڕۆژنامەگەری ئەو ڕووناکییەیە کە ناهێڵێت دیموکراسی بمرێت!ئینجا ڕەنگە کرۆکی کێشەی میدیا لە کوردستان هەر تەنیا (میدیای سیاسی، ئابووری سەربەخۆ، خودسانسۆری) نەبێت، بەڵکو لە بنچینەدا نەبوونی دیموکراسی بێت!لە نەبوونی دیموکراسی، بە ئاسانی و بە هەرزانی میدیا بە سیاسی دەکرێت، سێکتەری ئابووری بە سیاسی دەکرێت، تەنانەت ژیانیش بە سیاسی دەکرێت.لەم هاوکێشە نا هاوسەنگە خنکاوە بە سیاسی کراوەدا، بێگومان ئەوا ڕۆژنامەنووسان ڕووبەڕووی فشار و مەترسی دەبنەوە، لەوانە گرتن، داخستنی کەناڵ یان ئۆفیسی کەناڵ، دادگاییکردن، هەڕەشەی جۆراوجۆر تا دەگات بە کوشتن. لەم ژینگەی ئیشکردنەدا، کارکردن بۆ ئەنجامدانی ڕاپۆرتێکی تەحقیقی یان بنکۆڵکاری، سەرکێشییە بۆ خودی ڕۆژنامەنووسەکە و ڕووبەڕووی دەیان گرفتی دەکاتەوە کە ڕەنگە دواجار بەهۆی دەست نەگەیشتنی بە زانیاری، یان لەژێر گوشار واز لە تەواوکردنی ڕاپۆرتەکەی بهێنێت.سێیەم کێشە کە لەوەها ژینگەیەک ڕووبەڕووی ڕۆژنامەنووسان دەبێتەوە، کێشەی ئابووری و سەربەخۆییە. لە وەها ژینگەیەکدا میدیای سەربەخۆ زۆر بە ئاستەم هەناسە دەدات و دەتوانێت بژی، بەتایبەت کاتێک ڕێکلام و بازاڕی ئابووری هەم لاوازە، هەمیش ئەویش بە سیاسی کراوە، بۆیە ئەمە وادەکات کە میدیا لە هەرێمی کوردستان یان بە پارەی سیاسی بژی یانیش بە پارەی دەرەکی کە ئێستا کۆمەک و فەندی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان تا ئاستی وەستانی (100%) وەستاوە. بۆ نمونە میدیایەکی وەک ئاوێنە یان پەرەگراف، یان کەرکوک ناو کە پشت بە فەندی ڕێکخراوەکان دەبەستن، بە نان و سک بەڕێوە دەچن و توانای ڕکابەرایەتی میدیای پارەدارکراوی سیاسییان نییە.حیزب لە ڕێگەی میدیای سیاسی، وا لە ڕۆژنامەنووسان دەکات ببن بە کارمەندی سیستەم نەک ڕۆژنامەنووسێکی چاودێر، ناچاری دەکات بەرانبەر بەم بڕە پارەیەی وەریدەگرێت سیاسەتی کەناڵەک پەیڕەو بکات، بەمەش لە قالبی دەدات.کێشە گەورەکە ئەوەیە کە دەسەڵات و حیزب دەیانەوێت ڕۆژنامەنووسان ببن بە ئامڕاز بۆ بڵاوکردنەوەی ئەم پڕۆپاگەندانەی کە خۆیان دەیانەوێت، بەڵام کایەی ڕۆژنامەگەری چاودێرە بەسەر دەسەڵات نەک ئامڕاز، بۆیە تاوەکو حیزب و دەسەڵات دەستوەردان بکەن لە کایەی میدیا، کە ئێستا دەستوەردانەکە لە حیزب پەڕیوەتەوە بۆ شەخس و کوڕەکانیان، ئەم کێشەیە بەردەوام دەبێت. لێرەوە دەگەمە ئەوەی کە بڵێم، ئەگەر پێناسەیەک هەبێت بۆ دۆخی میدیا لە کوردستان، ئەوا من دەڵێم؛ کایەی میدیا لە هەرێمی کوردستان، سیستەمێکی میدیایی-سیاسییە کە لەنێوان ئازادیی سنووردار و کۆنترۆڵی ناڕاستەوخۆدا دەژیت، لەوەی زۆربەی دامەزراوەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ گرێدراون بە دەسەڵات و سەرچاوەکانی، بەڵام لە هەمانکاتدا بوارێکی سنووردار بۆ دەنگی سەربەخۆ و ڕۆژنامەگەریی تەحقیقی هێشتا بوونی هەیە. هەزاران پێشێلکاری بێ وەڵام کۆفی ئەنان، سکرتێری پێشووتری نەتەوە یەکگرتووەکان قسەیەکی جوانی هەیە لەبارەی دەربازبوون لە سزا لەسەر ئەو پێشێلکاریانەی بەرانبەر بە ڕۆژنامەنووسان ئەنجامدەدرێت.ئەو دەڵێت: دەربازبوون لە سزای تاوان لە هەمبەر ئەو پێشێلکارییانەی بەرانبەر بە ڕۆژنامەنووسان ئەنجامدەدرێت، یەکێکە لە گەورەترین تەحەددای ئازادی ڕادەربڕین.لێرەوە ئەگەر قسە لەسەر ژینگەی یاسایی بکەین، دەتوانین بڵێین بەراورد بە وڵاتانی ناوچەکە بوونی یاسای ژمارە (35)ـی ڕۆژنامەگەری ساڵی 2007، هەروەها یاسای ژمارە (11)ـی مافی دەستکەوتنی زانیاری ساڵی (2013) وەک چەترێک وایە بۆ کایەی میدیا و لە دۆخێکی یاسایی باش داین. بەڵام ئەم چەترە یاساییە لەسەر ئەرزی واقیع نەیتوانیوە ڕۆژنامەنووسان بپارێزێت، ئەمەش پاڵپشت بەداتاکانی (34) ڕاپۆرتی خودی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان لەنێوان ساڵانی (2008-2026)، هەروەها (15) ڕاپۆرتی سەنتەری میترۆ لەنێوان ساڵانی (2011-2025) کە پێماندەڵێت: بوونی یاسا بە تەنیا کافی نییە و نابێتە ئەو پارێزەر و پارێزبەندییەی ئازادی میدیا و ئازادی کاری ڕۆژنامەوانی و ئازادی بۆ خودی ڕۆژنامەنووسان.بەگوێرەی ئامارەکانی میترۆ بێت کە دەستم خستوون لەنێوان ساڵانی (2018-2025) دوو هەزار و (655) پێشێلکاری بەرانبەر بە ڕۆژنامەنووسان ئەنجامدراوە. بەداخەوە ئاماری نێوان ساڵانی (2011-2017)، واتە یەکەم تاوەکو حەوتەم ڕاپۆرت زۆر بۆی گەڕام، دەستم نەکەوت.هەروەها بەپێی ڕاپۆرتەکانی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان لەنێوان ساڵانی (2008-2026) سەرووی سێ هەزار پێشێلکاری بەرانبەر بە ڕۆژنامەنووسان ئەنجامدراون، هەروەها حەوت ڕۆژنامەنووسیش شەهید کراون.لەبەرانبەر ئەم هەموو پێشێلکارییەدا، من دەپرسم؛ کێ لەوانەی کە پێشێلکارییان ئەنجامداوە، سزا دراون و دراونەتە دادگا؟ کەچی من کە ئەم وتارە دەنووسم، ڕۆژنامەنووس شێروان شێروانی لەسەر بیروڕای جیاواز وا لە زیندان دایە، دیاریش نییە کە وادەکەی ئەمجارەش تەواوکرد ئازاد دەکرێت یان نا.من کە ئەم وتارە دەنووسم؛ تەنیا 12 ڕۆژ ماوە بۆ 16ـیەمین ساڵیادی شەهیدکردنی ڕۆژنامەنووس سەردەشت عوسمان کە سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان لە ڕاپۆرتی ژمارە (5)ـی پێشێلکارییەکانی دژ بە ڕۆژنامەنووسان تۆماری کردووە، بەڵام هێشتا بکوژانی نەدراونەتە دادگا، هاوشانی بکوژانی کاوە گەرمیانی و باقی ڕۆژنامەنووسە تیرۆر کراوەکانی دیکە. چارەسەر.. دەسەڵات هەم ژەهرڕێژ و هەمیش حەکیمەکەیەبەم سەرە قەڵەمانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێدا کە زۆرێک لە هاوپیشەکانم زۆر قوڵتر لەمە ئاگاداری دۆخەکە هەن، بەڵام دواجار ئەگەر بەدوای چارەسەرێک بگەڕێین کە هەموومان خوازیارین، ئەوا هەر دەبێت لە دەرگای حیزبە دەسەڵاتدارەکان بدەینەوە کە خۆیان ژەهرەکەیان ڕژاندووە، هەر خۆیشیان حەکیمی دەردەکەن.ماریا ڕێسا، ڕۆژنامەنووس و نووسەر و داکۆکیکاری ئازادی ڕۆژنامەگەری فلیپینی-ئەمریکییە، پرۆفیسۆر لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، هەروەها براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی ساڵی (2021) بەهۆی بەرگری لە ئازادی ڕادەربڕین، دەڵێت: تۆ ڕۆژنامەنووست نییە، ئەگەر ڕۆژنامەگەریەکەت لەژێر هەڕەشە دابێت و لێپرسینەوەش نەبێت!کەواتە دەستپێکی چارەسەر شکاندنی بێ سزاییە، ئیدی هیچ کەسێک لەهەر پێگەیەک بێت دەربازی نەبێت لە سزادان لەهەمبەر هەر پێشێلکارییەک بەرانبەر بە ڕۆژنامەنووسان ئەنجامی دەدات.هەروەها جێبەجێکردنی یاساکان وەک خۆی، بەتایبەت یاسای مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیاری، هاوکات حکومەت داتاکانی بێ جیاکاری بخاتە بەردەم ڕۆژنامەنووسان. نەک بۆ کەناڵی فڵان خۆیان تەلەفۆنیان بۆ بکەن و، بۆ فیساریش وەڵامی تەلەفۆنەکانیان نەدەنەوە.ئەوەی من بە چارەسەری خێرا و ڕیشەیی دەیبینم و پێشتریش قسەم لەسەری کردووە، دامەزراندنی ئەنجومەنی میدیایە لە کوردستان لە جێگەی ئەم سەندیکایەی ئێستا هەیە، بەڵام بە دەسەڵاتی فراوان و باڵا نەک فەرمانبەری سەرۆکوەزیران، هەروەها بڕینی دەستی حکومەت لەناو کایەی میدیا لەڕێگەی وەزارەتی ڕۆشنبیری و وەزارەتی ناوخۆ، تەواوی کایەی میدیا لە دەستی ئەم ئەنجومەنە بێت. هەروەها دەرچوواندنی پاکێجێک یاسا بۆ خودی ئەنجومەنەکە و ڕێکخستنی کایەی میدیا بە میدیای بینراو، میدیای بیستراو و میدیای خوێنراو.

دوو قسە لە ساڵڕۆژی ڕۆژنامەگەری کوردی!

لە زانستی سیاسەتدا کێشە و ململانێکان لەنێوان وڵاتانی دراوسێ، یان ناوخۆی وڵاتان بەردەوام بوونیان هەیە، لە بنەڕەتدا هەموو کێشەکان کێشەی ستراتیژیین، بەڵام تێیدەکەوێ کە کێشەی تەکتیکییش هەبێت. کێشە تەکتیکییەکان دوو ئامانجیان هەیە، یەکەمیان خزمەتگەیاندنە بە ململانێ ستراتیژییەکان و دووەمیان سەرقاڵکردنی لایەنی بەرانبەرە بۆ دەستخستنی ئامانجێکی دیاریکراو.کێشە تەکتیکی؛ ئەو کێشانەن دروستدەکرێن و ماوەیان کورتە بۆ ئامانجێکی کاتی یان دەستکەوتێکی کاتی.تایبەتمەندییەکانی؛ ماوە کورتە، زۆرینەی جار پەرچەکرداری توندی نابێت، ئامانج لێی لادانی سەرنجی بەرانبەر و سەرقاڵکردنیەتی بۆ دوورخستنەوەی لە پلانە ستراتیژییەکانی، بەکاردێت وەک کارتێکی گوشار بۆ کاتێکی دیاریکراو.کێشە ستراتیژییەکان؛ چەند کێشەیەکی دیاریکراون وەک بەشێک لە دونیابینی سیاسی و پلانە گەورەکە بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ کاریان لەسەر دەکرێت بۆ گۆڕانکاری لەژێرخان یان باڵانسی هێز لەنێوان وڵاتەکان.تایبەتمەندییەکانی؛ ماوە درێژە، زۆر بەوردی پلانی بۆ دادەنرێت وەک بەشێک لە دونیابینی سیاسەتی دەوڵەت، کاریگەری لەسەر ژێرخان، کۆمەڵگە و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دروستدەکات، بەکاردێت بۆ دەستخستنی ئامانجی ئایدۆلۆژی یان هەیکەلیەت.بەم پێودانگە بێت کێشەکانی نێوان هەرێم و عێراق وەها دابەشدەبن؛ کێشە تەکتیکییەکان؛１- دواخستن و نەدانی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم (کێشەیەکی کاتییە و ئامانج لێی ئەوەیە حکومەتی هەرێمی کوردستان سازش بکات و پابەندنی بڕگە و مادەکانی موازەنە بێت).２- ڕێگرتن لەدووبارە هەناردەکردنەوەی نەوتی هەرێم لەڕێگەی تورکیاوە (ڕێکارێکی کاتییە لەچوارچێوەی ململانێی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر داهاتەکەی، وەک کارتێکی گوشاریش بەکاردێت لە دانوستانی نێوان هەردوولا لەسەر پرسی سەروەری بەسەر سەرچاوە سروشتییەکان).３- لێدوانی سیاسی توند لەنێوان هەردوولا و تۆمەت بەخشینەوە (وێناکردنی هەرێمی کوردستان کە هەرێمێکە پابەندی دەستوور نابێت و هەڕەشەی هەڵوەشاندنەوەی هەرێم، ئەمانەش زیاتر لەکاتی بانگەشەی هەڵبژاردن پەنای بۆ دەبرێت).کێشە ستراتیژییەکان؛１- کێشەی نەوت و گاز و پرسی سەروەربوون بەسەریەوە (هەرێم پێیوایە بەگوێرەی دەستوور مافی خۆیەتی وەربەرهێنان لە نەوت و گاز بکات، عێراق پێیوایە ئەمە پرسێکی نیشتمانییە و لە دەسەڵاتی حکومەتی فیدڕاڵ دایە).２- پرسی کەرکوک و مادەی ١٤٠.３- ناکۆکی لەسەر ناسنامە و سنوور و سەروەری.４- خوێندنەوەی جیاواز بۆ دەستوور.５- هەیکەلیەتی دەوڵەتی عێراق ئایا وڵاتێکی فیدڕاڵی تەواوە یان وڵاتێکی ناوەندییە (ڕەوتێک لە بەغدا هەیە لەگەڵ هەموارکردنەوەی دەستووردان یانیش هەوڵدەدەن بە یاسا دەسەڵاتەکانی هەرێم کەم بکەنەوە، لە بەرانبەردا هەرێم هەوڵی زیاتر فراوانکردنی دەسەڵاتەکانی دایە، ناکۆکی لەسەر شێوەی دەوڵەتی عێراق و سیستەمی سیاسییەکەی هەیە.６- هەوڵی سەربەخۆیی کورد (ئەگەرچی هەرێمی کوردستان شکستی هێنا لە ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ بەڵام ئەمە پرسێکی کراوەیە، بەغدا هەموو هەوڵێک بۆ سەربەخۆی کوردستان بە گەورەترین مەترسی دەزانێت لەسەر یەکپارچەیی عێراق).پابەند نەبوون بە دەستوور وەک مەرجەع!لە گوتاری بەغدا و هەولێر هەمیشە بانگەشەی گەڕانەوە بۆ دەستوور و پابەندبوون پێیەوە دەبیستین، بەڵام پابەندبوون بە دەستوور لە بەرژەوەندی حوکمڕانی شیعە نییە، بۆیە دەبینین لە ڕابردوودا چەندین پڕۆژە و هەوڵ هەبوون بۆ فیدڕاڵیەتی پارێزگاکان بەڵام شکستیان پێهێنرا.شیعەکان، پاڵپشت بە دابەشکردنی پۆستە سەروەرییەکان و زۆرینەی دانیشتووان، خۆیانبە خاوەنی عێراق دەزانن و ڕێگرن لەوەی هەرێمێکی دیکەی فیدڕاڵ دروست ببێت، تەنانەت کاردەکەن بۆ هەلوەشاندنەوەی هەرێمی کوردستانیش، ئەمەشە وایکردووە ڕێگر بن لە دروستکردنی دامەزراوە فیدڕاڵییەکان کە لە دەستووردا ئاماژەیان پێکراوە.هەرێمی کوردستانیش لەگەڵ جێبەجێکردنی دەستوور نییە، چونکە تاوەکو پێش ڕیفراندۆم پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا وەک پەیوەندی نێوان دوو وڵات دەبینرا کە کۆنفیدڕاڵی بەیەکەوەیانی گرێداوە، بەڵام شکستی ڕیفراندۆم پارسەنگی بەلای بەغدا شکاندەوە.خاڵێکی دیکە کە هەردوولا کۆکن لەسەری ئەویش دەرنەچوواندنی یاسای نەوت و گازە، بەهۆی خوێندنەوەی جیاواز بۆ مادەکانی ١١١ و ١١٢ـی دەستوور و مادەکانی دیکەی پەیوەندار بە ئیدارەدانی سامانە سروشتییەکان. بەغدا نایەوێت بە یاسا دان بەوەدا بنێت کە هەرێم دەسەڵاتی هەیە ئیدارەی سامانە سروشتییەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆی بکات و بازاڕسازی بۆ بکات، بەڵکو دەیەوێت ئەمە ببەستێتەوە بە پرسێکی نیشتمانی و دەستی بەسەردا بگرێت، هەرچی هەرێمی کوردستانییشە ئەو چەکە ئابوورییە گرنگە بخاتە دەست بەغدا، لەم بەینەدا متمانە نییە!جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠، ئەمە خاڵێکی دیکەیە لە ناکۆکییەکان کە بەغدا بە هیچ شێوەیەک نایەوێت مادەی ١٤٠ جێبەجێ بکرێت و ئەو هەموو خاکە بە پیتە بە فەرمی بخرێتەسەر هەرێمی کوردستان، هیچ عەرەبێک لە بەغدا ئامادە نییە ئەو مادەیە جێبەجێ بکرێت، چونکە داننانە بە کوردبوونی ئەو ناوچانە، گەورەبوونی سنووری هەرێمی کوردستان یانی زیاتربوونی بەشی لە بودجە، هەروەها خاکێکی بە پیتە لەرووی سامانی سروشتی و کشتوکاڵ و ئاو.دارەکە کرمی لە خۆیەتی!گەندەڵی و ئیدارەدانی خراپ، هەروەها ململانێی نێوان پارتی و یەکێتی و نەبوونی متمانە بە یەکتری گەورەترین هەڕەشەن لەسەر پێگەی هەرێمی کوردستان. ئەم دوو حزبە لە ٣٠ ساڵی رابردوودا وەها لێکدوور کەوتوونەتەوە و نزیکبوونەتەوە لە تاران و ئەنقەرە کە ئەمە بووەتە بەشێک لە هاوکێشەیەکی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیش، ناتوانن بەیەکەوە ئیدارەیەکی باشی داهاتی کوردستان بدەن، تەنانەت نەیانتوانیوە بازگەکانی نێوانیان هەڵگرن، هەولێرییەک تا دەگاتە سلێمانی دەبێت بە چوار بازگە تێپەڕێت، بە پێچەوانەوەش بۆ سلێمانییەک کە دێتە هەولێر.ئەگەر لە ٢٠٠٥ـەوە حیسابی بکەین کە حکومەتی هاوبەش پێکهێنرا، تاوەکو ئێستای لەگەڵ بێت پارتی و یەکێتی یەک دەقەش متمانەیان بەیەک نەبووە، ئەمەش هۆکار و بەربەستە کە ماوەی ١٠ ساڵ دەبێت ئەمریکا و هاوپەیمانان هەموو هەوڵێکدەدەن بۆ یەکخستنەوەی هێزی پێشمەرگە، بەڵام تاوەکو دێت دابەشبوونەکە قوڵتر دەبێتەوە.بە دیدی من زۆرینەی کێشەکان دەگەڕێتەوە بۆ سیاسەتی پاوانخوازی پارتی دیموکراتی کوردستان و تەخوینکردنی ئەوانی دیکە. پارتی بەهیچ شێوەیەک ئامادە نییە ڕۆژێک لە ڕۆژان ببێتە هێزی ئۆپۆزسیۆن، نەک هەر ئەمە بەڵکو ئامادە نییە پۆستی سەرۆک وەزیرانیش بە هێزێکی دیکە بدرێت.بیرمە لە دیداری ژمارەیەک ڕۆژنامەوان لەگەڵ کاک سەعدی پیرە وتم؛ ڕێکەوتنی ستراتیژی نێوان پارتی و یەکێتی گەورەترین گورزیان لە کوردستان داوە، تاوەکو یەکێک لەم دوو هێزە بە باوەڕەوە نەبن بە ئۆپۆزسیۆن و ئەوەی دیکە لە دەسەڵات بێت، کوردستان یەک هەنگاو پێش ناکەوێت و ناتوانرێت بەرەنگاری گەندەڵی ببینەوە، پرسی ئازادییەکانیش بەرەو پێشەوە ناچێت.بۆیە دەگەڕێمەوە و دەڵێم؛ کێشەی موچە لە بەغدا چارەسەر نابێت، بەڵکو بە هەڵگرتنی بازگەکانی نێوان هەولێر و دهۆک، هەولێر و سلێمانی چارەسەر دەبێت، بە یەکخستنەوەو بە نیشتیمانیکردنی هێزی پێشمەرگە، بە نیشتیمانیکردنی دەزگای ئاسایش و پۆلیس، بە سەروەری تەواوی دەسەڵاتی دادوەری، بە مەرجەعبوونی پەرلەمان نەک مەکتەب سیاسی حزبەکان، بە بەهێزکردنی دامەزراوە نیشتیمانییەکان، بە سەروەربوونی یاسا، بە ئەنجامدانی هەڵبژارنی پاک، بە گەڕانەوەی داهات بۆ وەزارەتی دارایی، بە هەڵوەشاندنەوەی موچەخۆرانی حزبەکان لەسەر داهاتی گشتی، بە نەهێشتنی بارەگا زۆرەکانی حزبەکان، بەجۆرێک هەر حزبێک لە یەک بارەگای زیاتر نەبێت، بە پابەندبوون بە ئازادییەکان و میدیای ئازاد و شەفافییەتی پارەدارکردنی کەناڵەکانی میدیا، بە بڕینی دەستی تاران و ئەنقەرە..کورت و پوخت؛ کێشەی موچە و کێشەکانی دیکە لەگەڵ بەغدا بە پڕۆژەیەکی نیشتیمانسازی چارەسەر دەبێت نەک حزبسازی و تۆخکردنەوەی دیوەخانی حزبەکان و کردنیان بە بەدیلی دامەزراوە نیشتیمانییەکان، نەوەک هاوشانی بەغدا خەڵک سەرقاڵ بکەی بە بەخشینەوەی تۆمەت بەوەی ئەوە بەغدایە دژایەتی کوردستان دەکات، چونکە هەموومان لەوە تێدەگەین کە بەغدا چی دەکات، بەڵام کێشەکە ئەوەیە لە ئێوە تێناگەین کە چی دەکەن!فەرمان سادق

فەرمان صادق

موچە؛ کێشەیەکی تەکتیکییە یان ستراتیژی!

کاتێک کە باس لە ئازادی رۆژنامەگەری دەکەین و دەمانەوێت دۆخی هەرێمی کوردستان و عێراقیش هەڵسەنگاندنێکی بۆ بکەین بۆ ئەوەی بزانین لەکوێین، بێگومان دەبێت پشت بە کۆمەڵێک پێوەر و بنەمای نێودەوڵەتی ببەستین. لە دونیادا سێ ناوەند هەن کە پێوەر و بنەمایان هەیە، ئەوانیش یۆنسکۆ، ئازادی رۆژنامەگەری نێودەوڵەتی و فریدەم هاوس. بنەما و پێوەرەکانی یۆنسکۆ پشتدەبەستێت بە پێنج خاڵ کە پێوەرەکانی گەشەپێدانی میدیایی ناسراون، ئەوانیش؛ سیستەمێکی یاسایی کە پشتیوانی ئازادی رادەربڕین و فرەیی میدیایی بکات، فرەیی میدیا و فرەچەشنی و سەربەخۆیی، چوارچێوەیەکی ڕێکخراوەیی کە پشتگیری لە میدیا دەکات، بنیاتنانی توانای دامەزراوەیی و سەرچاوە مرۆییەکان، ڕۆڵی ڕاگەیاندن لە پاڵپشتیکردنی دیموکراسی و حوکمڕانی باش. ئەگەرچی بەراورد بە ٢٠٢٣، بۆ ساڵی ٢٠٢٤ عێراق کە هەرێمی کوردستانیش بەشێکە لێی، ١٤ پلە لە پۆلێن و ریزبەندی جیهانی بۆ ئازادی رۆژنامەگەری هاتۆتە پێشەوە، ئێستا لەکۆی ١٨٠ وڵات لە ریزبەندی ١٥٥ـەین دایە. بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان هێشتا ئاستەنگی زۆر لەبەردەم ئازادی رۆژنامەگەری لە کوردستان و عێراق هەیە، لە سەرووی هەموویانەوە سانسۆرکردنی خودی لەترسی تۆڵەسەندنەوەی سیاسی کە ئاسانترینیان بۆ دەسەڵات خستنە بڵاک لیستی ئەو رۆژنامەنووس و دەنگە ئازادانەن کە بە ئیمتیازات بۆیان ناکڕدرێن، دەیانخەنە بڵاک لیست لەوەی لە کەناڵەکانی خۆیان و ئەوانەی کاریگەرییان بەسەریانەوە هەیە کاریان پێنادەن، ئەمە کاریگەری دروستکردووە لەسەر کوالێتی سەربەخۆیی رووماڵکردنی میدیاکانی دیکەش! ئازادی ڕۆژنامەگەری بەپێی پێوەر و بنەمای پەیامنێرانی بێ سنوور (Reporters Without Borders) کە ساڵانە هەڵسەنگاندن بۆ ١٨٠ وڵات دەکات، فرەیی میدیای جیاواز، سەربەخۆیی میدیا، ژینگەی میدیا و چوارچێوەی یاسایی، سەلامەتی و ئاسایش بۆ ڕۆژنامەنوسان، خۆسانسۆر و دەستوەردانی حکومەت، دیارترین پێوەرن بۆ نووسینی راپۆرتە ساڵانەییەکانی. لەپاڵ پەیامنێرانی بێسنوور، ئەوا فریدەم هاوس هەیە کە ئەمیش رێکخراوێکی جیهانییە و سالی ١٩٤١ کە نیویۆرک دامەزراوە، ساڵانە راپۆرتی هەیە لەسەر ئازادی رۆژنامەگەری لەسەر بنەمای شیکاری ژینگەی یاسایی، سیاسی و ئابووری، ئازادی رۆژنامەگەری لە وڵاتان پۆلێنی سەر سێ ستوون دەکات، ستوونەکانی "ئازاد"، "نیمچە ئازاد" و "ئازاد نەبوون". بەو پێیەی هێشتا عێراق لە بەندی پێنجەم و شەشەمی نەتەوە یەکگرتووەکان دەرنەهاتووە کە دوو بەندن پەیوەنداری راستەوخۆن بە ئازادییەکان، هەروەها ریزبەندی عێراق لە راپۆرتەکانی پەیامنێرانی بێسنوور و فریدەم هاوس، پێماندەڵێن هێشتا ئازادی رۆژنامەگەری لە کوردستان و عێراق بەرجەستە نەبووە! بەڵگەش بۆ ئەمە، بەپێی ئاماری فەرمی یۆنسکۆ، سەرووی ٥٠٧ رۆژنامەنووس لەنێوان ٢٠٠٣ تاوەکو ٢٠٢٣ تیرۆرکراون، کە ئەمە سەندیکای رۆژنامەنووسانی عێراقی پشتڕاستی دەکاتەوە.بەڵام بەپێی مۆنۆمێنتی "پارێزەرانی حەقیقەت" کە پارساڵ لەناو پارکی ئازادی لە سلێمانی پەردەی لەسەر لادرا، ناوی ٥٥١ رۆژنامەنووسی تێدا تۆمار کراوە لە ٢٠٠٣ – بۆ ٢٠٢٣ لە عێراق بە هەرێمی کوردستانیشەوە تیرۆر کراوە. مەترسییە گەورەکە ئەوەیە کە بکوژانی رۆژنامەنووسان و پێشێلکاران لە سزا بە ئاسانی دەرباز دەبن، دەتوانم بڵێم گەرەنتی ئەوەشیان کراوە کە سزا نادرێن بەرانبەر پێشێلکاری دەرهەق بە رۆژنامەنووسان. پاڵپشت بۆ ئامارە نێودەوڵەتییەکان، بەپێی راپۆرتی سەنتەری میترۆ، پارساڵ ١٨٢ پێشێلکاری بەرانبەر بە ١٧٦ رۆژنامەوان ئەنجامدراوە و سێ رۆژنامەوان کوژراون. لەگەڵ ئەوەی بەراورد بەراپۆرتی هەمان سەنتەر بۆ ساڵی ٢٠٢٣، پێشێلکارییەکان بەڕێژەی ٢٢٪ کەمی کردووە کە ئەمە جێی دڵخۆشییە، بەڵام زۆرترین پێشێلکاری تۆمارکراو رێگرییە کە ئێستا لە کوردستان بەهێزترین چەکی دەسەڵاتە دژ بە رۆژنامەنووسانی ئازاد و سەربەخۆ. بێگومان دۆخەکە لە عێراق باشتر نییە لە کوردستان، بەپێی راپۆرتی کۆمەڵەی عێراقی بۆ بەرگری لە مافی رۆژنامەنووسان پارساڵ ٤٥٧ پێشێلکاری بەرانبەر رۆژنامەنووسان ئەنجامدروان، پێنج رۆژنامەنووسیش تیرۆر کراون. جگە لە راپۆرتەکانی سەنتەری میترۆ، و سەندیکای رۆژنامەنووسانی کوردستان، لە ٢٠٠٨ـەوە تاوەکو ئێستا ساڵانە راپۆرتی هەیە، بەپێی راپۆرتەکانی بێت پێشێلکاری بەرانبەر بە سەرووی هەزار و ٥٠٠ رۆژنامەنووس کراوە، هیچ کەسێکیش دەستگیر نەکراوە، ئا ئەمەیە ئاماژە مەترسیدارەکە! ئێمە ئەمساڵیش ایدی رۆژی ئازادی رۆژنامەگەری دەکەینەوە کە هێشتا رۆژنامەنووس شێروان شێروانی ئازاد نەکراوە و بە قسەی پارێزەرانی دۆسیەی بەرگری بێت، تەگەرە و لەمپەر دەخرێتە بەردەم ئازادبوونی. هەروەها دوو رۆژی دیکە یادی ١٥ـەمین ساڵڕۆژی تیرۆرکردنی رۆژنامەنووس سەردەشت عوسمان دەکەینەوە کە تاوەکو ئێستا بکوژانی نەبراونەتە بەردەم دادگا، نەک هەر تەنیا هی سەردەشت، هی سەرجەم بکوژانی رۆژنامەوانان لە کوردستان دۆسیەکانیان ناڕوونن و حکومەتی هەرێم لەمەدا وەڵامی یۆنسکۆی نەداوەتەوە کە ئایا دۆسیەکانیان لە دادگاکان داخراون یان نا! بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان لەسەر عێراق و کوردستان لە دیارترین هۆیەکانی دەربازبوون لە سزا، بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ لاوازی دامەزراوەی دادوەری و سەربەخۆیی ئەو دامەزراوەیە کە بەردەوام رووبەڕووی گوشاری سیاسی دەبێتەوە کە ئەمەش وادەکات هەندێکجار نەتوانێت بڕیاری دادپەروەرانە بدات. جگە لەمە کاریگەری حزب و میلیشیا چەکدارەکانی دەرەوەی دامەزراوەی فەرمی هێزی چەکدار، کاتێک پێشێلکاری بەرانبەر بە رۆژنامەنووسان دەکەن، دەستگیرکردن و سزادانیان زۆر قورسە. فریدۆم هاوس دەڵێت؛ رۆژنامەنووسان و چالاکوانانی عێراق بە کوردستانیشەوە بەردەوام رووبەڕووی گێچەڵ و هەڕەشە دەبنەوە، هەندێکجاریش توندتیژی جەستەیی و گرتن. (Freedom House) رێکخراوێکی ناحکومی ئەمریکییە و ساڵی ١٩٤١ لە نیویۆرک دامەزراوە و کار لەسەر برەودان بە دیموکراسی و مافی مرۆڤ دەکات لەسەرانسەری جیهان. بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان، بەردەوامی ئاستەنگەکان لەوانە تیرۆرکردنی رۆژنامەوان، دەستگیرکردن و هێرشکردنە سەر رۆژنامەوانان بەتایبەت لەکاتی رووماڵی خۆپیشاندانەکان یان پرسە سیاسییە هەستیارەکان، هەروەها خۆسانسۆرکردن بەهۆی ترسی تۆڵەسەندنەوە یان فشاری سیاسی و پابەندنەبوون بە یاسا پەیوەندارەکانی بە راگەیاندن و پەنابردن بۆ یاسای سزادانی عێراقی دیارترین ئاستەنگەکانی بەردەم ئازادی رۆژنامەگەرین لە عێراق و کوردستان، هاوشانی کۆنتڕۆڵکردنی میدیا لەلایەن هێزە سیاسییە حاکم و دەستڕۆیشتووەکان سەربەخۆیی رۆژنامەگەری سنووردار کردووە. کەواتە؛ ئاماژەی روونن کە هێشتا ژینگەی یاسایی، ژینگەی رەخساندنی دەرفەتی یەکسان، ژینگەی کاری رۆژنامەگەری بەپێوەری سەلامەتی، پاراستن و ئەمان کە سێ پێوەر و کۆڵەکەن بۆ کاری رۆژنامەوانی، وەک پێویست بوونی نییە، ئەمەش پێماندەڵێت لەگەڵ پێشوەچوونە رێژەییەکان هێشتا ئازادی رۆژنامەگەری لە کوردستان و عێراق نییە!

بابەتەکانی فەرمان سادق

کاتێک دروست نەبوونی کابینە خۆی دەبێتە جۆرێک لە سیستەمی حوکمڕانی

دوو قسە لە ساڵڕۆژی ڕۆژنامەگەری کوردی!

موچە؛ کێشەیەکی تەکتیکییە یان ستراتیژی!

ئازادی ڕۆژنامەگەری لەکوردستان هەیە!