پەرەسەندنەكانی ڕەوشی نوێی رۆژئاوای كوردستان‌و، بەرەنگاربوونەوە‌و سەركەوتنی لایەنی كوردستانی بە پشتگیری جەماوەری خۆڕاگر لە داستانی&nbsp;ڕووبەڕووبوونەوەی هێرشەكانی سوپا‌و مێلشیاكانی جۆلانی، كە ناوەندی نێودەوڵەتی‌و هەرێمایەتی‌و، بەفراوانیش میدیا‌و دەسەڵاتدارانی دەوڵەتە عەرەبییەكان كە ئەركیان بۆتە داپۆشینی تاوان‌و پەلاماردانی وەحشیگەرانەی داعشە كۆنەكان، كە ئەمڕۆ بە فەرمی بەرگی سوپای سورییان لەبەردایە‌و، پشتگیری مادی‌و مەعنەوی‌و چەك‌و پارە لە ناوەندی هەرێمایەتی‌و نێودەوڵەتی وەردەگرن، بابەتێك‌و ڕووداوێك نییە، كە كارتێكردنێكی سنوورداری لەسەر دۆزی ڕەوای گەلی كوردستان لە ڕۆژئاوادا هەبێت، چونكە هاوكات لەگەڵ بەرخودانی ڕۆژئاوا، كارتێكردن‌و لێكەوتەكان‌و ئاكامەكان ڕەوشێكی چلۆنایەتی نوێی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی لە بواری هزر‌و بیركردنەوەی سیاسیی لە ئاست بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی گەلی كوردستانی هێناوەتەكایەوە.ڕەوشی نوێ‌و هێزە كۆمەڵایەتییە بزوێنەرەكانی دۆزی ڕەوای گەلی كوردستان، لەم هەلومەرجە‌و لە گۆڕەپانی كردەیی تێكۆشاندا، ڕۆڵی پێشڕەوییان بینی‌و، پێش حزبی سیاسی كەوتن‌و، چەمكی نوێیان بەرهەمهێناوە، كە دەتوانین بڵێن جگە لە بنەما‌و پرنسیپە سەرەكییەكان، قۆناغێكی نوێیە لە شوناسی ناوخۆیی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی گەلەكەمان‌و، ئەم قۆناغە نوێیەش ئەرك‌و بەرپرسیاری نوێ دەخاتە سەر لایەنەكانی ئەم بزووتنەوەیە لە باشوور‌و تەواوی كوردستاندا.&nbsp;ئەگەر تەماشای سەرجەم ڕووداوە شۆڕشگێرییەكان لە ئەزموونی جۆراجۆری گەلانی جیهان بكەین، گۆڕانكاری لە بۆچوون‌و لە ڕیزبەندی چەمكەكان‌و كارتێكردن‌و قورسایی پێكهاتە‌و توێژە كۆمەڵایەتییەكان لە بەرەی هێزی گۆڕانكاری بەدیدەكرێت.&nbsp;هەر بۆ نموونە ئەگەر بەهاری پاریس 1968 بە وەرچەرخانێكی چلۆنایەتی لە هزری سیاسی دابنرێت‌و، سەبارەت بە ڕووداوەكانی ئەو كاتە دەستبژێری سیاسی‌و هزری لە فەرەنسا چەندین بابەتی توێژینەوەیان ئەنجامدا، ئەوا بەرخودان‌و بەرەنگاربوونەوە لە ڕۆژئاوا بەهاری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی كوردستانە بە گشتی‌و زیندووبوونەوەی بنەما ڕەسەنەكان‌و بەرهەمهێنانی نوێخوازی‌و نوێگەرییە، كە دەتوانین بڵێن قۆناغێكی نوێیە لە وەڵامدانەوەی گومان لە ئامانجەكان‌و لێڵی لە ئاراستەكان‌و وونبوون لە دەستنیشانكردنی ناكۆكی بنەڕەتی‌و ململانێی سەرەكی‌و، سەرلەشێواوی لە گەڵاڵەكردنی ئەركەكان. جێگرەوەی ئەمەش پێویستی بوونی خوێندنەوەیكی بابەتی‌و ستراتیجی بزووتنەوەی رزگاریخوازی نیشتمانی گەلەكەمان‌و پەیڕەوكردنی تەكتیكی گونجاوە.لێرەدا پرسیار ئەوەیە بنەما‌و پرنسیپە ڕەسەنەكان‌و، ئەو چەمكانەی، كە لە ڕەوشی ڕووبەڕووبوونەوە بەرهەمهات چین؟1ـ ڕووداوەكان سەلماندیان، كە ناكۆكی سەرەكی بریتییە لە بەردەوامبوونی دوژمن‌و نەیارانی گەلی كوردستان لە ئاراستەی زەوتكردنی مافە ڕەواكانمان‌و، ململانێی سەرەكی بریتییە لە ململانێی هێزی شۆڕشگێر‌و بزوێنەری گۆڕانكاری كە بۆ بەرژەوەندی گەلی كوردستان بێت دژ بە دوژمن‌و چەوسێنەرە جۆراجۆرەكانی گەلی كوردستان‌و، ناكرێ ئەم ململانێیە سەرەكییە بكرێ بە قوربانی بەردەوامبوونی ململانێی ناوخۆیی لاوەكی، یان بۆچوونی ئایدیۆلۆجی جیاواز لە ڕیزی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلەكەمان.2ـ هاوكات لەگەڵ خۆڕاگری‌و نەبەردی لە بەرەكانی بەرەنگاربوونەوە‌و بەرخوادان لە ڕۆژئاوادا، هەماهەنگی‌و پشتگیری جەماوەری خەڵكی كوردستان لە سەرجەم كوردستان (باشوور، باكور، ڕۆژهەڵات، هەندەران)‌و، بوونی باشوور بە قوڵایی كردەیی پشتگیری‌و بەهێزكردنی گیانی بەرەنگاربوونەوە‌و، تەنانەت بوون بە لایەن لە گفتوگۆ‌و جموجۆڵی دیبلۆماسی‌و، پەیوەندیكردن بە ناوەندی نێودەوڵەتییەوە، ئاماژەكردنە بەوەی ئاسایشی نەتەوەیی كوردستانی یەك ئاسایشە.3ـ جەماوەری خەڵكی كوردستان لە ڕێگای كۆمەكی جۆراجۆری مادی‌و مەعنەوەی‌و تەنانەت ئامادەبوونی بەشداری لە بەرەكانی موقاوەمەت دیسانەوە ڕاستی یەكبوونی ئاسایشی نەتەوەیی كوردستانی سەلماند.4ـ درووشمەكانی جەماوەر، بنەما‌و پرنسیپە ڕەسەنەكانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی گەلی كوردستانی خستەرٍوو لەوانە: یەكە، یەكە، یەكە، گەلی كورد یەكە‌و، ڕۆژئاوا ڕۆژهەڵاتە... كوردستان یەك وڵاتە.5ـ چەمكی نوێ‌و بەرهەمی نوێی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلەكەمان كارابوونی بەشداری ژنان‌و لاوانە، لە پرسی نیشتمانی كوردستان‌و، درووشمی: ژن، ژیان، ئازادی، نموونەیەكی بەرچاوی ئەو ئاراستەیە بوو، بە جۆرێك ژنان‌و لاوان جگە لە بەشداری بەرەی شەڕ، سەركردایەتی گردبوونەوە‌و خۆپیشاندانە جەماوەرییەكانیان كرد.6ـ&nbsp;كوردستانیان بە كردەوە سەلماندنیان، كە نەتەوەن‌و، سەرجەم ئەو بۆچوون‌و ئاراستانەی، كە بە دۆگمایی دەڕوانێتە پێناسە‌و مەرجی نەتەوە&nbsp;لە دەقە چەقپەستووەكاندا، خەڵكی كوردستان لە بەرەكانی شەڕی موقاوەمت‌و لە گۆڕەپانەكان‌و گردبوونەوەكانی بەرەنگاربوونەوەدا، بە شێوەیەكی كردەیی‌و واقیعی پێناسەی شوناسی خۆیان وەك نەتەوەیەكی یەكگرتوو كرد‌و، سنووری سەپێنراویان لە نەخشە‌و لە دەستەواژەكان سەبارەت بە پێناسەكردنی نەتەوە لە قوتابخانە هزرییە جیاوازەكاندا بەزاند، تا ئەو ڕادەیەی كە كۆمەكی خۆراك‌و پێداویستییەكان كە كوردستانیان بۆ رۆژئاوایان نارد كۆمەكی بزەیی ئایینی یان مرۆیی نەبوو، بەڵكو ئەركی نەتەوەیی بوو.7ـ ئاكامی بەرنگاربوونەوە‌و بەرخودان لەو كاتەوەی هێرش دژ بە گەلەكەمان لە ڕۆژئاوا دەستیپێكرد، تا ئێستا كە بێگومان لە كەڵەكەبوونی ئەزموونی تێكۆشان لە سەرجەم كوردستان دانابڕێت، بریتییە لە نوێبوونەوەی شوناس‌و ناسنامەی نەتەوەیی كوردستانی‌و، بەرهەمهێنانی ڕینێسانسی كوردستانی. لە كاتێكدا نوێگەری‌و مۆدێرنەتی ڕۆژئاوا لە ئاكامی سیاسەتی حوكمرانەكانەوە شەرعیەت بە كەسانی تیرۆرست دەدەن‌و حوكمی دەوڵەتانیان تەسلیم دەكەن هەروەكو لە ئەفغانستان‌و سوریا كردیان‌و، لە جیاتی ئیستبدادی نەتەوەی سەردەست ئیستبدادی ئایینی بە جێگرەوە دەكەن‌و، تەنانەت بە ڕووكەشی‌و سەرزارەكییەوە باس لە دیموكراسی‌و مافی مرۆڤ ناكەن‌و، سەرلەنوێ دابەشكردنەوەی بازاڕ‌و ناوچەی هەژموون‌و باس لە بەرژەوەندییە زیندووكانیان دەكەن‌و، ئا لەم كاتەدا گەلی كوردستان وەك نەتەوە، نوێگەری‌و مۆدێرنەتەی خۆی لە بەرەكانی بەرەنگاربوونەوە‌و بەرخودان‌و، بە جموجۆڵ‌و چالاكی‌و درووشمەكانی ژنان‌و لاوان‌و سەركردایەتیكردنی تێكۆشان‌و پەروەردەكردنی منداڵەكان بە گیانی ڕۆشنفیکری و كوردستانیبوون، تۆمار دەكات.&nbsp;8ـ خوێندنەوەی ڕەوشی سیاسی‌و پەرەسەندنی ڕووداوەكان جارێكی دیكە دووپاتی ئەوە دەكاتەوە، كە حزب‌و لایەنە سیاسییەكان، دووربن لە درووشمی پۆپۆلیستی‌و بەرژەوەندی بەرتەسكی حزبایەتی‌و، پێویستە لە ئاستی گۆڕانكاری‌و پێشهاتە نوێكان بن‌و، بەربەست‌و ئاستەنگەكان‌و شاڵاوی دوژمن‌و نەیارانی گەلەكەمان‌و بەردەوامبوونییان لە زەوتكردنی مافەكانی گەلەكەمان كۆتایی نەهاتووە‌و، ئاشتی‌و ئاسایش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێ پەیڕەوكردنی مافی ڕەوای گەلی كوردستان نایەتەدی‌و، لە ئێستا‌و بۆ ئاییندەش ئەركەكانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی گەلەكەمان لە سەرجەم كوردستان كۆتایی نەهاتووە‌و، گرنگە مافی بڕیاردانی چارەنووس‌و بژاردەی سەربەخۆیی لە ستراتیجی سەرەكی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی گەلەكەمان بێت.

كاوە مەحموود

قۆناغێكی نوێ‌و ئەرك‌و بەرپرسیاریی نوێ!

چەمكی پێویستی لە فەلسەفی ماركسیزمدا بابەتێكی میتافیزیكی نییە، بەڵكو چەمكێكە لە ڕێڕەوی یاسا بابەتییەكانی پەرەسەندن لە ماتریالزمی مێژوویی‌و، لە چوارچێوەی یاسا بابەتییەكانی شوناس‌و پەرەسەندنی كۆمەڵگە‌و، لە كرۆكی بزاوتی دیاردە كۆمەڵایەتییەكان گرنكی بوونی دەردەكەوێت. چەمكی پێویستی لە هەر كۆمەڵگەیەكدا ڕەنگدانەوەی بنیاتی هێز‌و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان‌و ناكۆكییەكان‌و بابەتی ململانێی چینایەتییە‌و، بەم جۆرەش بابەتی پێویستی لە سایەی بزاوتی ناكۆكییە چینایەتییەكان دەخوڵقێت.هەر لە چوارچێوەی ئەم دیدە بۆ پێناسەكردنی چەمكی پێویستی، بابەتی پێویستی مێژوویی بە حزبیبوونی چینی كرێكار‌و ڕەنجدەرانی بیروبازو لە ماركسیزمدا، بنەمای بنیاتنان‌و بوون‌و دامەزراندنی حزبی چینی كرێكارە، كە هەندێ جار لە ئەدەبیاتی ماركسیزمدا بە ناوی چەمكی پارتی شۆڕشگێر، یان پارتی پێشڕەو هاتووە.لێرەشدا پرسیار ئەوەیە بۆ حزبیبوونی چینی كرێكار‌و ڕەنجدەرانی بیروبازو، ‌و بوونی ڕێكخستنی سیاسی پێویستە، واتە حزب بۆ ئەو چینە، نەك تەنیا ڕێكخستنی ئابووری وەك كۆمەڵگا‌و سەندیكاكان؟ڕەنجدەرانی بازو بریتین لە پرولیتاریای بواری پیشەسازی‌و كشتوكاڵی‌و بواری خزمەتگوزارەییەكان، ئەوانەی كە بەرهەمهێنەرانی ڕاستەوخۆن بەڵام خاوەنی ئامرازی بەرهەمهێنان نین.ڕەنجدەرانی بیریش بریتین لە ڕۆشنبیران‌و تەكنیككاران‌و مامۆستایان‌و كارمەندان‌و شارەزایانی بواری مەعریفی‌و، كاری تێكڕای ئەم چین‌و توێژانە بەشێكە لە میكانیزمی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری.پەرەسەندنی میكانیزمەكانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لە سەدەی بیستویەكەمدا، جگە لەوەی یەكبوونی ڕەنجدەرانی بیروبازوی لە پرۆسەی بەرهەمهێنان نزیككردۆتەوە، دیاردە نوێكانی كۆمەڵگای سەرمایەداری هاوچەرخ ناوەندێكی پەراوێزخراوی فراوانی بەرهەمهێناوە، كە هاوپەیمانی ئۆرگانیكی چینی كرێكار‌و ڕەنجدەرانی بیروبازوون. دەگەڕێنەوە بۆ پرسیاری سەرەكی: بۆچی لە ماركسیستدا بە حزبیبوونیان پێداویستییەكی مێژووییە؟ئەم پرسیارە بە جۆرێكی دیكە ئەوەیە بۆچی بوونی حزبی شیوعییمان پێویستە؟ مامەڵەكردن لە گەڵ چەمكی پێویستی بابەتێكی ئارەزوومەندانەی زاتییە نییە، بەڵكو ئەم پێویستییە ئاكامێكی لۆجیكی شوناس‌و سروشتی ململانێ لە سایەی سەرمایەدارییە.سەرمایەداری كاردەكات بۆ ئەوەی چینی كرێكار لەتكات‌و، كاری دەستی‌و بازوویی لە كاری هزری‌و بیر جیاكاتەوە‌و، ئەمە جگە لە بوارەكانی دیكەی چەوساندنەوە لە مافی ئابووری‌و كارایی‌و بەشداری سیاسی ڕاستەقینە لە بابەتە گشتییەكانی تایبەت بە دەسەڵات سیاسی‌و ئاراستەی سیاسەتی ئابووری‌و كومەڵایەتی.بۆ وەڵامدانەوەی ئەم هێرشەی سەرمایەداری چینی كرێكار‌و ڕەنجدەرانی بیروبازو، بێ ڕێكخستنی سیاسی‌و دامەزراندنی حزبی سیاسی هەست بە بوونی هێزی خۆی ناكات‌و، هەڵگری كۆمەڵایەتیی گۆڕانكاری بۆ كۆناكرێتەوە.لێرەدا بنیاتنانی حزبی سیاسی گۆڕانكاری لە چینی كرێكار دەكات بۆ ئەوەی ببێتە چینێك بۆ خۆی، واتە خودی بەرژەوەندییە بنەڕەتییەكانی‌و، ئەنجامدانی ئەو پەیامە مێژوییەی، كە تێكۆشان لە پێناویدا دەكات، پەیامی نەهێشتنی چەوساندنەوە‌و بنیاتنانی سوشیالزم.دووەمین هۆكاری پێداویستی حزبی چینی كرێكار باوەڕبوونە بە ململانێی چینایەتی، كە یاسایەكی بابەتییە لە ماركسیزم، بەڵام لە هەمان كاتدا شۆڕش‌و گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی بێ كاری هوشمەندانە نایەتە دی. كاری هۆشمەندانەی لە ئاكامی خۆڕسكی‌و لە خۆڕا نایەتەدی‌و، پێویستە بە ناوەند‌و سەركردایەتی‌و ڕێكخستن‌و بەرنامە‌و تیۆر هەیە. واتە حزبی سیاسی و، جوڵانەوەی شۆڕشگیری بێ تیۆری شۆڕگێری ئەنجام نادرێت. تێكڕای ئەم بابەتە گرێدراوانە بە یەكتر، پێویستی حزب دەسەلمێنێت وەك ئامرازێك بۆ گەڵاڵەكردنی یەك پرۆژە بۆ چینی كرێكار‌و ڕەنجدرانی بیروبازو لە چوارچێوەی ناكۆكییەكانی هەر كۆمەڵگایەك لە قۆناغێكی مێژوویی دیاریكراودا.هەڵبەتە تێكۆشان لە سایەی ناكۆكییەكان پێویستی بە كاری رێكخستنی بە كۆمەڵ‌و هێزی سیاسیی یەكگرتوو، بەرنامە‌و پرۆژەیەكی چینایەتی بۆ گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی هەیە.ئەگەر بگەڕێنەوە بۆ بابەتی پێداویستی حزبی چینی كرێكار‌و ڕەنجدەرانی لە كوردستان، ئەوا دەبێ دان بەوەدا بنێن، كە نیشتمانی ئێمە لە دەرەوی یاساكانی مێژوودا نییە‌و، لە ناكۆكی‌و ململانییەكان‌و شێوازە جۆراجۆرەكانی چەوساندنەوە بەدەر نییە.بە هەمان شێوە ڕیزبەندی چینایەتی‌و دابەشبوونی چینەكان لە سەر بنەمای سامان‌و شوێنیان لە خاوەندارێتی ئامرازەكانی بەرهەمهێنان بوونی هەیە.هاوكات لەگەڵ بوونی چەوساندنەوەی مێژوویی لە بواری نەتەوەیی‌و بوونی ئەركی نیشتمانی، كە خۆی لە مافی بڕیاردانی چارەنووسی گەلی كوردستان دەبینێتەوە‌و، بوونی دیاردەكانی چەوسانەوە‌و ناعەدالەتی‌و پێشێلكردنی ئازادیەكان‌و زەوتكردنی مافی ژنان، ناكۆكی‌و ململانێی چینایەتی، كە خۆی لە نابەرامبەری ‌و نا یەكسانی بەرجەستە دەبێت لە ئارادایە. بەم جۆرە كاتێك باس لە پێوەرەكان سەبارەت بە پێداویستی بوونی حزبی چینی كرێكار لە كوردستاندا، وانە حزبی شیوعی كوردستان دەكەین، ناكرێ بابەتی بەشداری یان بەشدارینەكردن لە هەڵبژاردن‌و، كەمی یان زۆری دەنگ لە هەڵبژاردنەكاندا پێوەری باسكردنی پێداویستی بوونی حزب بێت.ئەم قسەیە مانای ئەوە نییە، كە حزبی شیوعی بە كەموكوڕی یان شكستی لە بوارێكی كاركردن قایلبێت‌و بە ئاسایی وەریگرێت. گومان لەوەدا نییە، كە حزب هەردەم دەبێ بە شێوەیەكی ڕەخنەگرانە هەڵسەنگاندن بۆ بوارەكانی كاركردن‌و میكانیزمی گەیشتن بە جەماوەر‌و، كاراكردنی چالاكییەكانی‌و، قوڵبوونەوەی ڕەگی حزب لە نێو كرێكاران‌و ڕەنجدەران‌و، فێربوون لە ئەزموونیان‌و، ڕێكخستنەوەی چالاكییەكانی لە بواری سەندیكا‌و رٍێكخراوە پیشەییەكان‌و، گرتنەبەری سیاسەتی كرانەوە‌و واقعیبوون لە سیاسەتی هاوپەیمانی‌و، بنیاتنانی چەتری هاوبەشی چەپی كوردستان‌و، بایەخدان بە بابەتی بەشداریكردن لە هەڵبژاردنەكاندا بكات، بەڵام ناكرێ پێداچوونەوە بواری پێداویستیبوونی حزبی شیوعی كوردستان بگرێتەوە، چونكە هەر گومان لە بوونی پێداویستی حزب‌و، گۆڕانكاری لە شوناسی، تەنیا ڕێكخستنێكی دیكەی بە هەمان شوناسی حزبە سیاسییەكانی دیكەی كوردستان لە گۆڕەپانی سیاسیدا زیاددەبێت‌و، ئەو هەنگاوەش خۆگونجاندنە لە گەڵ گەمەی بۆرژوازیانەی ژیانی سیاسی‌و، كۆكردنەوەی ئامانجی ئەندامی حزب لە ڕێكخراوەیە تەنیا لە كورسی پەرلەمان‌و، فەرامۆشكردنی پەیامی ڕۆژانەی تێكۆشان بۆ ڕووشنفیكری‌و مۆدێرنەسازی‌و عەلمانیەت‌و مەدەنیەت‌و، ئەركە نیشتمانییەكان كە چینی كرێكاران ‌و ڕەنجدەران بە شێوەیەكی دڵسۆزانە ئەنجامیان داوە‌و، جگە لە بەرژەوەندییەكان‌و پێداویستییەكانی ژیانی جەماوەری زەحمەتكێش‌و، داكۆكی لە ئازادییەكان‌و مافی مرۆڤ‌و مافی ژنان.چینی كرێكار‌و ڕەنجدەرانی بیروبازو، سەرجەم زەحمەتكێشانی كوردستان پێویستییان بە بوونی حزبی شیوعی هەیە، كە دەڕبڕی عەقلی گشتی سەرجەم هەڵگرانی پرۆسەی گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی بێت‌و، دەڕبڕی ئیرادە‌و خواستی چینایەتی بێت‌و، وەڵامی پرسیارە ئاڵۆزەكانی كۆمەڵگە بداتەوە‌و، بەشداری لە تێكۆشان بۆ ئەركە نیشتمانییەكانی ئەم قۆناغە بكات‌و، بەم جۆرە بەردەوامبوونی حزبی چینی كرێكار، جگە لەوەی چوارچێوە‌و دامەزراوێكی ڕێكخراوەیی‌و ڕێكخستنێكی جەماوەرییە، ئامرازێكی داهێنەرانەی مێژووییە، كە پێویستە بوونی بپارێزرێت‌و، گومان لە پێداویستبوونی نەكرێ‌و، هەر گومانێكیش لە پێداویستی بوونی حزب‌و بیركردنەوە لە نموونەیكی دیكەی بنیاتنانی ڕێكخستنی سیاسی دەستبەردانە لە ماركسیزم.

بۆچی بوونی حزبی چینی كرێكار‌و ڕەنجدەرانی بیروبازو پێویستییەكی مێژووییە؟

به‌شی یه‌كه‌م/&nbsp;هاوپه‌یمانی چه‌پ له‌ فه‌ره‌نسا، ( هاوپه‌یمانی نوێی میللی) له‌ هه‌ڵبژاردنی ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانی فه‌رنسا (ئه‌نجومه‌نی نیشتمانی)، سه‌ركه‌وتنێكی مێژوویی به‌رچاوی دژبه‌ ڕاستڕه‌وه‌كان به‌ده‌سهێنا. ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ به‌ شێوازی جۆراجۆر شیكردنه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ی بۆ كرا، به‌ جۆرێك له‌ هه‌ندی شیكردنه‌وه‌دا به‌ سه‌ركه‌وتنی سه‌رجه‌م ڕه‌وتی چه‌پ له‌ ئه‌وروپا و جیهان دانرا و، ته‌نانه‌ت به‌ ده‌ستپێكی قۆناغێكی نوێ بۆ نوێبوونه‌وه‌ی چه‌پ له‌ جیهاندا ژمێردرا. به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ له‌ هه‌ندێ شیكردنه‌وه‌دا به‌ بابه‌تێكی ئاسایی دوور له‌ گۆڕینی ته‌رازوی هێز نێوان چه‌پ و ڕاستدا ئاماژه‌یپێكرا، وا باسكرا كه‌ له‌ قورسایی ڕاسته‌ڕه‌وه‌كان و گه‌شه‌كردنی به‌رده‌وامیان له‌ گۆڕه‌پانی سیاسیی فه‌ره‌نسا و سه‌رجه‌م ئه‌وروپای كه‌منه‌كردۆته‌وه‌.گومان له‌وه‌دا نییه‌، كه‌ سه‌رجه‌م لێكۆڵینه‌وه‌كان سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ میتۆد و ئاراسته‌ی بیركردنه‌وه‌ی لایه‌نی لێكۆڵه‌وه‌ر نێوان ئه‌وپه‌ڕی چه‌پ تا ئه‌و په‌ڕی ڕاست جیاناكرێته‌وه‌.بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئاكامه‌كانی دوا هه‌ڵبژاردن له‌ فه‌ره‌نسا، له‌ چوراچێوه‌ی خسته‌ڕووی كۆمه‌ڵێك پرسیار سه‌باره‌ت به‌ ڕه‌وشی سیاسی گشتی له‌ جیهان و وانه‌كانی سه‌ركه‌وتنی چه‌پ له‌و وڵاته‌ بۆ چه‌پی جیهان و چه‌پی كوردستان و، هه‌وڵدان بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌كان، باس له‌ دوا هه‌ڵبژاردنی فه‌ره‌نسا و ڕه‌وشی چه‌پ ده‌كه‌م.پرسیاری یه‌كه‌م/ ئایا ئه‌و هۆكارانه‌ چین، كه‌ بوونه‌ته‌ هۆی بوژانه‌وه‌ و سه‌ركه‌وتنی ڕاستڕه‌وه‌كان له‌ زۆربه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌ ده‌وڵه‌تانی یه‌كێتی ئه‌وروپا؟له‌و ه‌ڵامدا، هۆكاره‌كان له‌م خاڵانه‌دا ده‌بینمه‌وه‌:1ـ شكستی سیاسه‌تی تایبه‌ت به‌ ڕاگواستن و وه‌رگرتنی په‌ناهه‌نده‌ و، مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵیان و كاركردن بۆ گونجاندانیان له‌گه‌ڵ كه‌لتور و ریتمی ژیانی كۆمه‌ڵگا نوێكان، كه‌ په‌نایان بۆ هه‌ێناوه‌ و، ئه‌مه‌ش دڵه‌ڕاوكێ و ناڕه‌زایی ده‌نگده‌ری له‌و وڵاتانه‌دا درووستكردوه‌ به‌و ڕاده‌یه‌ی، كه‌ هۆكاری كێشه‌ و گرفته‌ بابه‌تییه‌كان، له‌وانه‌ بێكاری و گرانی، كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ سیاسه‌ت گشتییه‌كانی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ له‌ بواری سیاسی و ئابوورییه‌وه‌ هه‌یه‌، بۆ بوون و زیادبوونی په‌ناهه‌نده‌ له‌و وڵاتانه‌دا بگه‌ڕێننه‌وه‌.2ـ هه‌ژموونی ئۆلیگارشی ده‌سه‌ڵاتدار و ئاراسته‌كانی نیولیبرالیزم و سه‌قامگیربوونی تێڕوانینی زاڵبوون و به‌رده‌وابوونی تاكه‌ جه‌مسه‌ری به‌ جۆرێك ڕاده‌ی به‌رزی پۆپۆلیستی به‌كاردێت به‌و مه‌به‌سته‌ی نیولیبرالیزم و تاكه‌جه‌مسه‌ری تاكه‌ بژارده‌ له‌به‌رده‌م ڕای گشتی و په‌نتایی گشتی كۆمه‌ڵكادا بێت.3ـ زیادبوونی كاری تیرۆریستی له‌ ئه‌وروپا، به‌تایبه‌تی گرۆپه‌ تیرۆریسته‌ ئیسلامییه‌كان و مه‌ترسییه‌كان له‌سه‌ر ئاسایشی گشتی، كه‌ له‌لایه‌ن كه‌سانێكه‌وه‌ به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وروپاوه‌ هاتوون ئه‌نجامده‌درێن، هۆكارێكه‌ بۆ ئاراسته‌بوونی ده‌نگده‌ر به‌ره‌و حزبه‌ ڕاستڕه‌وه‌كان، كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر توندكردنی ڕێوشیوێنه‌كانی پاراستنی ئاسایش ده‌كه‌ن.4ـ بێهوده‌یی خه‌ڵك سه‌باره‌ت به‌ ڕۆڵی حزبه‌ كلاسیك و نه‌ریتییه‌كانی ژیانی سیاسی و هه‌ستكردن، كه‌ سیاسه‌تی ئه‌و حزبانه‌ هیچ ئاسۆیه‌كی كراوه‌ی بۆ چاره‌سه‌ركردنی دووباره‌وونه‌وه‌ی قه‌یرانه‌ سیاسی و ئابووییه‌كان نییه‌ و، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات كه‌ ده‌نگده‌ر به‌دوای جیگره‌وه‌ی سیاسی نوێ بگه‌ڕێت.5ـ لێكه‌وته‌كانی جیهانگیری و دڵه‌ڕاوێكیی ناوه‌ندێكی فراوان به‌ هۆی مه‌ترسییه‌كانیان له‌سه‌ر شوناس و كه‌لتوری نیشتمانی، هۆكارێكه‌ بۆ درووستبوونی خولیا و ئاراسته‌ی پارێزگاری و پشتگیریكردنی خه‌ڵك بۆ ئه‌و حزب و لایه‌نانه‌ی، كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر شوناسی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ و پاراستنی سه‌روه‌ری نه‌ته‌وه‌یی به‌ بازنه‌یه‌كی داخراو ده‌كه‌نه‌وه‌.6ـ هه‌ڵوێستی نه‌رێنی خه‌ڵك له‌مه‌ڕ بیرۆكه‌ی یه‌كێتی ئه‌وروپا و، هه‌ستكردن به‌ كارانه‌بوونی دامه‌زراوه‌كانی یه‌كێتی ئه‌وروبا هۆكارێكه‌ بۆ پشتگیری ئه‌و حزبه‌ ڕاستڕه‌وانه‌ی، كه‌ بانگه‌شه‌ و كار بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی ڕۆڵ و هه‌ژموون و كارتێكردنی یه‌كێتی ئه‌وروپا له‌سه‌ر سیاسه‌تی ناوخۆیی ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا، ده‌كه‌ن.پرسیاری دووه‌م/ ئایا هۆكاره‌كانی پاشه‌كشه‌كردنی چه‌پ چین؟1ـ بوونی ناكۆكی هزری نێوان لایه‌نه‌ چه‌په‌كان و زاڵبوونی ئه‌م بابه‌ته‌ له‌سه‌ر ئه‌ركه‌ هه‌نووكه‌ییه‌كان، كه‌ ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندییان به‌ ژیان و گوزه‌رانی خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌یه‌ و ئاكامه‌كه‌شی به‌ له‌تبوونی هێزی چه‌پ كۆتایی هاتووه‌.2ـ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و جیاوازی و ناكۆكییه‌ هزرییانه‌ له‌سه‌ر ڕێنه‌كه‌وتن ده‌رباره‌ی بابه‌تی گرنگی ناوخۆی و نێوده‌وڵه‌تی. هه‌ر بۆ نموونه‌ هه‌ڵوێست سه‌باره‌ت به‌ شه‌ڕ له‌ ئۆكرانیا.3ـ كه‌مه‌ی به‌دواداچوون بۆ بابه‌تی ریزبه‌ندی چینایه‌تی نوێ له‌ كۆمه‌ڵگا و بایه‌خدان به‌ بزافه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نوێكان و توێژینه‌وه‌ له‌م بواره‌دا، به‌تایبه‌تی دیارده‌ی زیادبوونی په‌راوێزخراوه‌كان و، نه‌بوونی هاوسه‌نگی نێوان خستنه‌ڕووی داواكاری ئه‌و توێژه‌ نوێیانه‌ و هێزی كارگه‌ر له‌لایه‌ك و ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ ژینگه‌ و شوناس و كه‌لتوره‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ لاكه‌ی دیكه‌وه‌ و، ئه‌مه‌ش كاریكردۆته‌ سه‌ر لاوازكردنی پێگه‌ی چه‌پ له‌و ناوه‌نده‌ چینایه‌تییانه‌ی، كه‌ ده‌پێ خۆیان و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان له‌ گوتاری ڕۆژانه‌ی چه‌پدا بدۆزنه‌وه‌.4ـ شكستی گوتاری چه‌پ له‌ ساڵانی ڕابووردوودا له‌ خستنه‌ڕووی جێگره‌وه‌ و ئه‌لته‌رناتیفی سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و كه‌لتوری، كه‌ چاره‌سه‌ری واقیعیانه‌ بۆ كێشه‌كانی خه‌ڵك له‌ به‌رنامه‌یه‌گی گشتگیر بخاته‌ڕوو.5ـ خۆگونجاندنی به‌شێكی لایه‌نه‌ چه‌په‌كان له‌گه‌ڵ گوتارێك و پرۆژه‌یه‌كی سیاسی حوكمرانی گشتی، كه‌ له‌ پرۆسه‌ی لایه‌نه‌ نیولیبرالیزمه‌كان و هه‌ڵوێسته‌كانیان جیاناكرێته‌وه‌ و ئه‌مه‌ش كاریكرده‌ سه‌ر شوناسی تایبه‌تی چه‌پ و هه‌ڵوێسته‌كانی. 6ـ زاڵبوون نه‌ریت و ڕه‌وشتی سیستمی سیاسی سه‌رمایه‌داری به‌سه‌ر چه‌پدا و كاركردنیان له‌ كاتی حوكمرانیدا وه‌ك هه‌ر حزبێكی تقلیدی سیستمی سه‌رمایه‌داری و، دزه‌كردنی دیارده‌ دزێوه‌كانی ئه‌و ڕژێمه‌ بۆ نێو كار و ڕه‌فتاری چه‌پ و، تێوه‌گلانی هه‌ندێك له‌و هێزانه‌ له‌ كه‌یسه‌كانی گه‌نده‌ڵی و خراپی ئیداره‌دانی كاری حوكمرانی.7ـ توانای هێزی ڕاستڕه‌و له‌ پاراستنی بوون له‌ ده‌سه‌ڵاتدا و، به‌كارهێنانی كاریگه‌رانه‌ی شێوازه‌كانی په‌یوه‌ندی هاوچه‌رخ و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و گوتاری پۆپۆلیستی له‌ درووستكردنی ژینگه‌یه‌كی دژ به‌ هزری چه‌پ.پرسیاری سێیه‌م: ده‌رئه‌نجامی شیكردنه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌م هۆكارانه‌ی له‌ وه‌ڵامی پرسیاری یه‌كه‌م و دووه‌مدا خرانه‌ِوو به‌ وابه‌ستی به‌ ڕه‌وشی سیاسی و باسكردنی كرۆكی گرفته‌كان و ڕێگای چاره‌سه‌ر، چیمان پێده‌ڵێت؟وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ چه‌ندین بابه‌ت و ئاسته‌نگ ده‌خاته‌ به‌رده‌م هێزی چه‌پ و، ئاینده‌ی ئه‌م هێزه‌ش به‌نده‌ به‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی نوێ بۆ ئه‌م بابه‌تانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی داهێنانێكی تیۆریی پشتبه‌ستوو به‌ خوێندنه‌وه‌یكی نوێ، كه‌ توانای وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌ نوێ و ئاڵۆزه‌كانی واقیعی گۆڕاو له‌ سه‌ر هه‌ردوو ئاستی نیشتمانی و نێونه‌ته‌وه‌ییدا، بێت.&nbsp;

كاوه‌ مه‌حموود

ڕه‌وشی ئێستای چه‌پ و سه‌ركه‌وتنی هاوپه‌یمانی چه‌پ له‌ فه‌ره‌نسا چیمان پێ ده‌ڵێت؟

یۆنامی پێكهاته‌یه‌كی سیاسیی نێردراوی ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تییه‌، كه‌ له‌سه‌ر داوای حكومه‌تی عێڕاق به‌ بڕیاری 1500 له‌ ساڵی 2003 درووست بوو و، دواتر ڕۆڵی به‌ پێی بڕیاری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان 1770 له‌ ساڵی 2007 فراوانتر بوو.له‌ ماوه‌ی بیست ساڵی ڕابووردوودا یۆنامی به‌ شێوازی جۆراجۆر كارتێكردنی له‌سه‌ر ڕه‌وشی عێڕاق هه‌بووه‌. یه‌كه‌مین نێردراوی ئه‌مینداری گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان سیرجو دیمیلو له‌ گه‌ڵ 27 له‌ فه‌رمانبه‌رانی یونامی له‌ ته‌قینه‌وه‌یك له‌ به‌غدادا گیانیان له‌ده‌ست دا. كه‌سایه‌تی نێردراوه‌كان كارتێكردنیان له‌سه‌ر ئه‌و ڕاپۆرت و زانیاری و هه‌ڵسه‌نگاندنانه‌ی له‌ كۆبونه‌وه‌كانی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی پێشكه‌شیان ده‌كرد هه‌بوو و، هه‌ر بۆ نموونه‌ ڕۆڵی نه‌رێنی یان كوبیش جیاواز بوو له‌ ڕۆڵی بلاسخارت، كه‌ به‌ شێوازێكی ئه‌رێنی مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ئه‌گه‌ر و پێشهاته‌كانی ڕه‌وشی سیاسی ده‌كرد، به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ دۆزی كوردستانه‌وه‌ هه‌بوو، هه‌رچه‌نده‌ سه‌رجه‌م ئه‌و نێردراوانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی دیبلۆماسیه‌تی پشتگیری حكومه‌ته‌كانی ناوه‌ند به‌ هه‌ر شێوه‌یك بووبن، ده‌رنه‌چوون، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا یۆنامی وه‌ك نێردراوی سیاسی و نوێنه‌ری ئه‌مینداری گشت نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان كارتێكردنیان له‌سه‌ر ڕه‌وشی سیاسی هه‌بوو و، هه‌ر بۆیه‌ به‌شێك له‌ هێزه‌ سیاسییه‌كان عێڕاق و ئه‌وانه‌ی خاوه‌نی میلشیای سه‌ربازین هه‌رده‌م بوونی یۆنامی له‌ عێڕاقدا به‌ پێشێلكردنی سه‌روه‌ری عێڕاق و ده‌ستێوه‌ردان له‌ كاروباری ناوخۆیی ده‌وڵه‌تیان داده‌نا.ئاراسته‌ی وه‌ده‌رهێنانی یۆنامی و كۆتایهاتن به‌ كاره‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌ندی ئه‌جینده‌ی وڵاته‌ هه‌رێمایه‌تییه‌كانیش ده‌گونجێت، كه‌ پێیان وایه‌ بوونی یۆنامی به‌ربه‌ستێكی بۆ ده‌ستێوه‌ردان و هه‌ژموونیان له‌ عێڕاقدا درووستكردووه‌.ئاراسته‌ی كۆتایهێنان به‌ كاری یۆنامی ئه‌م جاره‌یان سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق سودانی گرته‌وه‌، كه‌ له‌ نامه‌یه‌كیدا بۆ ئه‌مینداری گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ مانگی ڕابووردوودا داوای كردووه‌، كه‌ له‌ 31ی دیسه‌مبه‌ری 2025 یۆنامی كۆتایی به‌ كاره‌كانی بهێنێت و، بیانووی سودانی بۆ ئه‌م داواكارییه‌ش كه‌ له‌ نامه‌كه‌یدا هاتووه‌: "سه‌ركه‌وتنی" عێڕاقه‌ له‌ "گۆڕانكاری" دیموكراسی، كه‌ بیست ساڵه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ به‌رده‌وامه‌ و، توانراوه‌ "سه‌ركه‌وتن" به‌سه‌ر ئاڵنگارییه‌كان ئه‌نجام بدرێت. بۆیه‌ زۆر به‌ ڕوونی له‌ نامه‌كه‌ی سودانی دیاره‌، كه‌ داواده‌كات ئه‌جینده‌ی سیاسی له‌ عێڕاقدا له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ كۆتای پێ بێت و، با ئاژانسه‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان یارمه‌تی عێڕاق له‌ بواری خزمه‌تگوزاری و گۆڕینی كه‌شوهه‌وادا، بده‌ن.پاشخانی ئه‌م داواكارییه‌ی سودانی بۆ ئایاری ساڵی پار ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ تاقمی ده‌سه‌ڵاتدار له‌ عێڕاقدا به‌ بیانووی "پاراستنی سه‌روه‌ری" داوای كۆتایهاتنی ڕۆلی یۆنامییان كرد و، ئه‌مه‌ش له‌ كاتێكدا بوو كه‌ ئه‌و تاقمه‌ له‌ به‌شێك له‌ ڕاپۆرته‌كانی بلاسخارت ڕازی نه‌بوون و، به‌شێك له‌ جموجۆڵه‌كانی ئه‌و نێردراوه‌یان به‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ كاروباری ناوخۆیی عێڕاق داده‌نا.له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌و داواكارییه‌ی عێڕاق ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی لێژنه‌یه‌كی سێ قۆڵی بۆ ئه‌و داواكارییه‌ به‌ بڕیاری 2682 له‌ ساڵی 2023 درووستكرد و، ئه‌و لێژنه‌یه‌ به‌ سه‌رۆكایه‌تی فوڵكر بیرتس سه‌ردانی عێڕاقی كرد و، 250 چاوپێكه‌وتنی له‌گه‌ڵ لایه‌نی سیاسی و حكومی و ڕێكخراوی كۆمه‌ڵَگای مه‌ده‌نی و فه‌رمانبه‌رانی یۆنامی كرد و، له‌ كۆتاییدا پێیان ئاسایی بوو، كه‌ له‌ حوزه‌یرانی 2026 یۆنامی كۆتایی به‌ كاره‌كانی بهێنێت و ئه‌ركه‌كان به‌ رێكخراوه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بدرێت و، ئه‌مه‌ش فرسه‌تێكی نوێ بوو بۆ ئه‌وه‌ی سودانی و له‌ پشت ئه‌وه‌یشه‌وه‌ هێزی سیاسی خاوه‌ن میلشیا به‌ بیانووی پاراستنی سه‌روه‌ری داوای كۆتایهاتن به‌ كاره‌كانی یۆنامی بكه‌ن.هه‌رچه‌نده‌ ڕاپۆرتی ئه‌و لێژنه‌یه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌ستنیشان كردبوو له‌گه‌ڵ كۆتایهاتنی كاری یۆنامی له‌ 2026دا بوو، به‌ڵام خودی ڕاپۆرته‌كه‌ ئاماژه‌ بۆ هه‌ندێ خاڵی گرنگ ده‌كات، كه‌ ورده‌كارییه‌كه‌ی، پێداویستی بوونی یۆنامی ده‌خاته‌ڕوو، وه‌ك ئامرازێك بۆ پاراستنی سه‌روه‌ری ده‌وڵه‌تی عێڕاق له‌ هه‌ژموونی ده‌وڵه‌ته‌ هه‌رێمایه‌تییه‌كان.له‌ ڕاپۆرتی ئه‌و لێژنه‌یه‌، كه‌ بیرتس سه‌ركردایه‌تی ده‌كرد هاتووه‌:&nbsp;سێ دیارده‌ی مه‌ترسیدار هه‌ڕشه‌ له‌ عێڕاق ده‌كات، كه‌ بریتین له‌ شلۆقی دامه‌زراوه‌كان و كه‌مبوون و لاوازی داهاتی مرۆیی و بوونی دیارده‌ی كۆمه‌ڵ و میلیشیا چه‌كداره‌كان و ئه‌گه‌ر سه‌رهه‌ڵدانی داعشێكی نوێ.هه‌ڵبه‌ته‌ تێكڕای ئه‌م بابه‌تانه‌ كرۆكی دۆزی سیاسین و، به‌شێكن له‌ ئه‌جینده‌ی كاری سیاسی، كه‌ سودانی و ئه‌وه‌ی ئاراسته‌ی ده‌كات ده‌یانه‌وێ هیچ لایه‌نێك له‌ چوراچێوه‌ی شه‌رعیه‌تی نێوده‌وڵه‌تی مافی كارتێكردنی له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ نه‌بێت.هه‌رچه‌نده‌ ڕاپۆرته‌كه‌ی بیرتس به‌ گشتگیری ئاماژه‌ی بۆ ئه‌م سێ دیارده‌یه‌ كردووه‌، به‌ڵام ڕووداوه‌ سیاسییه‌كان، كه‌ پێشتر له‌ گوتاره‌كانی نێردراوی یۆنامی له‌ ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی پێشكه‌شكراون به‌ پێچه‌وانه‌ی بۆچوونی ڕوودانی گۆڕانكاری چلۆنایه‌تین له‌ هه‌ژده‌ مانگی ڕابووردوو له‌ ڕه‌وشی سیاسیدا، كه‌ له‌ ڕاپۆرته‌كه‌ی بیرتس و له‌ دوا وتاری بلاسخارت له‌ هه‌فته‌ی ڕابووردوو له‌ فیدیوكۆنفرانسه‌كه‌یدا له‌ ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، هاتبوو.ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ هۆكاری بوونی یۆنامی، كه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ بڕیاری پێكهێنانی ئاماژه‌ی پێكردبوو، بابه‌تی تۆلیرانس و حوكمرانی باش و چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی نێوان حكومه‌تی فیدڕاڵ و هه‌رێمی كوردستان و سه‌روه‌ری یاسا و به‌یه‌كه‌وه‌ژیان و ته‌واوكردنی قۆناغی گواستنه‌وه‌ له‌ دیكتاتۆری بۆ دیموكراسی و یارمه‌تیدان له‌ ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنه‌كان و پاراستنی ئاشتی كۆمه‌ڵایه‌تی و مافی مرۆڤ و مافی ژنان له‌ كرۆكی ئه‌ركه‌كان و مه‌به‌ستی بوونی یۆنامی بوو.ئه‌گه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌م ئه‌رك و ئامانجه‌وه‌ بڕوانینه‌ بوونی یۆنامی و ڕه‌وشی سیاسی له‌ عێڕاقدا ئه‌وه‌ی ڕچاو ده‌كرێت، به‌رده‌وامبوونی گرفت و كێشه‌كانی نێوان هه‌رێمی كوردستان و حكومه‌تی فیدڕاڵه‌، جگه‌ له‌ پاكتاونه‌كردنی ئاسه‌واری سیاسیه‌تی شۆڤینیستی ڕژێمی دیكتاتۆری پێشوو له‌ بواری ته‌عریب و گۆڕانكاری دیموگرافی و سیاسه‌تی په‌راوێزخستن. هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا گرفتی گه‌وره‌ له‌ شه‌رعیه‌تی حوكمرانی و ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێڕاق دوای كشانه‌وه‌ی ڕه‌وتی سه‌در، كه‌ زۆرینه‌ی ئه‌و ئه‌نجومه‌نی پێكده‌هێنا به‌دیده‌كرێت، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌شێكه‌ له‌ ململانێی شیعه‌ و شیعه‌ له‌سه‌ر حوكمرانی وئن ئه‌مه‌ش هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ ململانێی سوننه‌ و سوننه‌، جگه‌ له‌و بابه‌تانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ تاونبارانی جینوسایدی ئێزیدییه‌كانه‌، كه‌ نه‌ له‌ دادگای ناوخۆیی و نه‌ له‌ دادگای نیوده‌وڵه‌تی پرسینه‌وه‌ و دادگاییان ناكرێت.تێكڕای ئه‌م بابه‌تانه‌ی ئاماژه‌یان بۆ كرا و چه‌ندین مه‌سه‌له‌ی دیكه‌ پێداویستی بوونی یۆنامی و ده‌زگا و چاودێری نێوده‌وڵه‌تی به‌سه‌ر شێوازی حوكم و به‌ڕێوبردنی ده‌وڵه‌ت له‌ عێڕاق ده‌خوازێت به‌و مه‌به‌سته‌ی سنورێك بۆ پێشێلكردن ماف و زه‌وتی ئازادی و دیارده‌كانی پێشێلكردنی یاسا و پاراستنی خه‌ڵك و ڕاگرتنی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ته‌ هه‌رێمایه‌تییه‌كان، دابنرێت.ئه‌وه‌ی جێگای سه‌رسورمانه‌، هێزی سیاسی كوردستانی و ته‌نانه‌ت ناوه‌ندنی فراوانی ڕای گشتی بابه‌تی ئه‌م نامه‌یه‌ی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێڕاق بۆ كۆتایهاتن به‌ بوونی یۆنامی به‌هه‌ند وه‌رنه‌گرتووه‌ و، ئه‌م بابه‌ته‌ش وه‌ك ده‌یانی دیكه‌ به‌سه‌رماندا تێده‌په‌ڕێت.

كۆتایهێنان به‌ ڕۆڵی یۆنامی له‌ عێڕاقدا له‌ به‌رژه‌وه‌ندنی كێدایه‌؟!

حوکمڕانی باش وەک دەروازەیەک بۆ مامەڵەکردنی بەرپرسانە لە ڕێڕەوی چارەکردنی قەیرانەکان حوکمڕانی باش چەمکێکی سیاسییە&nbsp;لەلایەن ئاژانسە تایبەتییەکانی توێژینەوەی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان و، دەزگاکانی ئەو دامەزراوە بە ڕوونی ئاماژەی پێکراوە و، لە ئەزموونی چەندین وڵاتدا بە پێی تایبەتمەندی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی فاکتەری گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و گەشەپێدان بووە. پرنسیپە سەرەکییەکانی حوکمرانی باش بریتین لە: سەروەری یاسا، ڕوونی و ئاشکرایی، گوێڕایەڵی، ڕووکردنە بونیادنان، گونجاندنی بۆچوونەکان، رەوایەتی، کارایی و شارەزایی، لێپرسینەوە لەبەردەم جەماوەر و تێڕوانینی ستراتیژی. ئەم پرنسیپە گشتییانە، کە لە قۆناغی گواستنەوە وەک پێداویستییەک بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی وبنیاتنانی دیموکراسی پێویستن، توخمەکانی لە میانەی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ و سەروەری یاسا و لامەرکەزیەت و ڕۆڵی دامەزراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنیدا دیاری دەکرێت و، دەبێتە بنەمایەک بۆ بەڕێوەبردنی سامانی گشتی و وەبەرهێنانی سامانە سروشتی و مرۆییەکان لە خزمەتی کۆمەڵگادا و بەبەشداری جەماوەر و لە سایەی پێوەری یەکسانی و بێ‌ لایەنیدا. حوکمڕانی باش لەم بازنەیەدا، بناغەی پێداچونەوە بە سیاسەتی ئابووری و داڕشتنی پلانی گەشەپێدان و قورتاربوون لە ئابووری بەرخۆر و پەیڕەوکردنی سیاسەتی سەربەخۆیی ئابوورییە، کە ناوەڕۆکەکەی لە خۆبژیویدا بەرجەستە دەبێت و، مایەی سەربەخۆیی وەرگرتنی بڕیاری سیاسی و پاراستنی پێکهاتەی هەرێمی کوردستانە، کە بەردەوام هەڕەشەی نەیاران نێوخۆی دەوڵەتی عێڕاق و وڵاتانی دراوسێ بە شێوازی جۆراجۆر لە سەر بوونی ئەم پێکهاتەیە لە زیادبووندایە. حوکمڕانی باش ڕێگای گەڕانەوەی متمانەی جەماوەرە بە هەر دەسەڵاتێک بیەوێت سیاسەتەکانی لە خزمەتی خەڵک و پرۆسەی گەشەپێدانی بەردەوام بێت و، لە ڕەوشی کوردستانی باشوردا بناغەی بنیاتنانی چەمکی هاووڵاتی کارای کوردستانییە، کە پشت بە شوناسی نیشتمانی کوردستانی لە جیاتی شوناسە لۆَکاڵییەکان ببەستێت.&nbsp; لەم چوارچیوەیەی ئاماژەمان پێکرد، بیرکردنەوە لە چاکسازی ڕاستەقینە و بەرهەمدار بێ هەنگاوان بۆ حوکمرانی باش ئەنجام نادرێت، و جەختکردنیش لەسەر ئەم چەمکە لە ڕەوشی سیاسی ئەمڕۆدا پێویستی بە فشاری جەماوەر&nbsp;بەسەر دەسەڵاتدا هەیە بەو مەبەستەی، کە بیرۆکەی حوکمرانی باش لە بازنەی داواکاری حزبێک و گروپێکی سیاسی نەمێنێتەوە و ببێتە داواکارییەکی ستراتیجی جەماوەر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکان لەسەر قەوارەی هەرێم و پشتبەستن بە هۆکاری خودی و وزە و توانای جەماوەر لە ئەنجامدانی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتیدا.

کاوە مەحمود

حوکمڕانی باش

&nbsp;شۆڕشێکی مەزن لە مێژووی مرۆڤایەتی کە لە یاد ناکرێت لە ماوەی زیاتر لە سەد ساڵی ڕابووردوودا هەزاران بابەت و وتار و سەدان کتێب دەربارەی شۆڕشی مەزنی ئۆکتۆبەری ساڵی 1917 نووسراوە. بەشێکی زۆری ئەو بابەتانە، کە پێش هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت نووسرابوو، هاوکات لەگەڵ یوونی ڕەهەندی هزری و شیکاری بواری فەلسەفی سەبارەت بە چەمکی شۆڕش تیایاندا، بابەتی توانای مرۆڤایەتی بۆ بنیاتنانی سیستمێکی نوێی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی لە خۆ گرتبوو. سیستمێک کە ئەلتەرناتیف و جێگرەوەی سیستمی سەرمایداری بێت و پەرەسەندنە هەمەجۆرەکانی یەکێتی سۆڤیەتیش بۆ ئەو توانستە و ئەو ئاراستەیە بە بەڵگە دەهێنرایەوە. لە مێژووی مرۆڤایەتی بە گشتی و لە مێژووی بزوتنەوە یەکسانیخواز و سوشیالیستەکانی جیهان، بە تایبەتی لە ڵاپەرەیەکی پڕشنگاداردا کە وەرچەرخانێکی مێژوویییە، ئاماژە بۆ کۆمۆنەی پاریس ساڵی 1871 وەک یەکەم شۆڕشی چینی کرێکار دەکرێت. شۆڕشێک بۆ چەند مانگێک لە دەسەڵات مایەوە و، وەک ڕووداو کۆتاییی هات، بەڵام گرنگی مێژوویی کۆمۆنەی پاریس لە بواری تیۆری و لە بواری تکۆشانی کردەیی بۆ جیهانێکی نوێ و وەک وەرچەرخانێکی مێژوویی کۆتایی نایەت. ئەم بۆچوونە بۆ شۆڕشی ئۆکتۆبەری مەزنیش ڕاستە، وەک شۆرشێکی چینی کرێکار، کە لە بازنەی شۆڕشەوە گەیشتە بازنەی دەسەڵات و حوکمداریکردنی چینی کرێکار و، توانی هەر لە سەرەتاوە لە ڕەوشی شەڕی جیهانیدا بڕیاڕی ئاشتی وەرگرێت و یاسا و مەرسومی زەوی بۆ بەرژەوەندی جوتیاران دەرکات و بەلشەفییەکان رزگاری چینی کرێکاریان بە رزگاری و سەربەخۆیی گەڵانی ستەمدیدە بەستەوە و نموونەیەکی نوێیان لە حوکمرانی بنیات نا. ئاماژە کردن بە گرنگی مێژوویی شۆڕشی ئۆکتۆبەری مەزن دەکرێ شیکردنەوە و لێکدانەوەی هەمەجۆر و جیاوازی بۆ بکرێت، بەتایبەتی دەربارەی چەمکی خودی شۆڕش و ئاسۆی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و ڕۆڵی مێژوویی چینی کرێکار، بەڵام ناکرێ لە سونگەی هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت، کە کارتێکردن و مەترسی ئەو هەڵوەشاندنەوەیە تا ئێستا لەسەر سیاسەتی نێودەوڵەتی دیارە، لە بەها و گرنگی و نەریتی نوێی سیاسیی شۆڕشی ئۆکتۆبەر کەمبکرێتەوە. جیهان دوای هەڵوەشاندنەوەی سۆڤیەت ئارام تر نەبوو. خولیا و ئاراستە و سیاسەتی نهێشتنی بارگرژی و ئاسوودەیی&nbsp;و سەقامگیری ئابووری و خۆشگوزەرانی نەهاتە دی. سەرمایەداری ئەگەر خۆی بە سەرکەوتوو پاش هەڵوەشاندنەوەی سۆڤیەت نمایش کرد، قەیرانە قوڵەکانی کۆتایی نەهات و تاکە جەمسەریش توانای سەرکردایەتیکردنی جیهان و بەرێوەبردنی سیاسەتی نێودەوڵەتی نییە. جیهانی ئەمڕۆ لە ڕەوشێکی مێژوویی نزیک و هاوشێوە لە سەردەمی شۆڕشی ئۆکتۆبەر دەژی نەک بە مانا دەقاودەقەکەی، بەڵکو لەو دیدەوە کە ژیانی مرۆڤایەتی و سیاسەتی نێودەوڵەتی بەو شێوازەی سەرمایەداری هاوچەرخ و ئۆلیگارشی دارایی لە جیهاندا کار بۆ سەپاندنی دەکەن، بە ڕێوە ناڕوات و قەیرانەکان زیاتر دەبن و شەڕی سەرمایەداری بەناوی پێکدادانی شارستانییەکان چارەسەری ناکات. ئەمڕۆ زەمینەی جیهان و ناکۆکی و ململانییەکان و قەیرانەکان، بانگەشەیە بۆ بیرکردنەوەی چارەسەر لە ڕێگای ئەو نەریتانەی شۆڕشی مەزنی ئۆکتۆبەر بۆی بەرپابوو و بانگەشەی بۆ دەکرد و، بێ گومان شۆڕشی ئۆکتۆبەر بەو شێوازەی ئەنجام درا لەم هەلومەرجەدا کۆپی ناکرێت و دووبارە نابێتەوە، بەڵام مرۆڤایەتی پێشکەوتنخواز بە سیاسەتی شەڕ و هەژاری و زەوتکردنی مافی گەلان قایل نییە و هەڵبەتە شێوازی تێکۆشانی گونجاوی بۆ دەبینێتەوە و لەسەر ئەم کاروانەش بەردەوامە.

بابەتەکانی کاوە محمود

قۆناغێكی نوێ‌و ئەرك‌و بەرپرسیاریی نوێ!

بۆچی بوونی حزبی چینی كرێكار‌و ڕەنجدەرانی بیروبازو پێویستییەكی مێژووییە؟

ڕه‌وشی ئێستای چه‌پ و سه‌ركه‌وتنی هاوپه‌یمانی چه‌پ له‌ فه‌ره‌نسا چیمان پێ ده‌ڵێت؟

كۆتایهێنان به‌ ڕۆڵی یۆنامی له‌ عێڕاقدا له‌ به‌رژه‌وه‌ندنی كێدایه‌؟!

حوکمڕانی باش

لە یادی ئۆکتۆبەردا