لە یادی (45) ساڵەی شەهیدبوونی (سەیدا سالح یوسفی)

(25/6/1981-25/6/2026)

ئەم ناونیشانی سەرەوە، وتەی (شەهید سەیدا سالح یوسفی) یە لەكاتێدا كردی كە شۆڕشی كورد لە باشووری كوردستان لە ساڵی 1975 لەكاتی ڕێككەوتننامەی جەزائیر توشی شكەست و نسكۆ هات، ئەو لەگەڵ چەند كەسێك لە سەركردە و فەرماندەكانی شۆڕش هاوهەڵوێست بوو كە داوایانكرد شۆڕش بە شێوازێكیتر بەردەوامبێت، بەڵام ئەمە نەكرا و شۆڕش بە شێوەیەكی كارەساتبار كۆتایی پێهات، ئا لەم كاتەدا شەهید سەیدا سالح وتی(كە پێویست بوو شەڕ نەكەین شەڕمان كرد، كە پێویستیش بوو شەڕ بكەین شەڕمان نەكرد) واتا بەر لە دەستپێكردنەوەی شەڕ لە بەهاری 1974 داوای كرد لەگەڵ حكوموت شەڕ نەكەین و گفتۆگۆ بەرداوم بێت و بە ئاشتیانە هەوڵبدەین ڕێككەوتننامەی (11 ئازاری 1970) كاری لەسەربكرێ و بەرەو پێشەوە ببردرێ باشترە لە دەسپێكردنەوەی شەڕ، كاتێكیش ڕێككەوتننامەی جەزائیر مۆركرا و بڕیاری ڕاگرتنی شەڕ درا ئەو لەگەڵ ئەو بۆچوونە بوو كە شۆڕش بەردەوامبێت و ڕاشكاوانە وتی پێوستە بەردەوامبین و شەڕ بكەین.

سەیدا سالح لە دوای ئەوەی بڕیاری نەمانی شۆڕش درا و سەنگەرەكانی بەرەی شەڕ چۆلكران. ئەو پێی وابوو ئاوارەبوون و پەنابەری لە ئێران دادی نادات، بۆیە بڕیار دەدات بەهەر شێوەیەك بێت و مەترسیش بێت بۆسەر ژیانی بگەڕێتەوە بۆ نێو گەل و نیشتمان، عەلی سنجاری لە كتێبی بیرەوەرییەكانیدا دەڵێت: (لەدوای ڕاگەیاندنی ڕێككەوتننامەی جەزائیر سەردانێكی سەیدا سالحم كرد لە ((باوەكراوە)) كە چوومە لای توڕەیی و خەمی لێدەباری، ئەو كاتە سەیدا وتە بەناوبانگەكەی خۆی وت: (گەر تاجی شام بخەنەسەر، پێ ناخەمە ئێران، ئەگەر بیست پەتی سێدارەم بۆ هەڵخەن دەچمەوە بەغدا، ئەوانە بەتەنیا و بێ شوان بەجێناهێڵم كە گەڕاونەتەوە بۆ ئێراق، ڕەنگە بتوانم شتێك بكەم بە شتێك) ئەم بڕیارەی سەیدا سالح هاوشێوەی بڕیاری شەهید (پێشەوا قازی)ی نەمەر بوو، چۆن پێشەوا بڕیاری دا لە كوردستان لە نێو میللەتی خۆی بمێنێتەوە و پەنا نەباتە بەر هەندەران، سەرەڕای ئەوەی سوپای سۆڤیەت داوایان لێكرد ئامادەینە خۆت و ئەوانەی دەوروبەرت و خانەوادەكانیان و سەرجەمی كەلوپەلی ماڵەكانتان دەربازبكەین و بتانگەینینە نێو خاكی سۆڤیەت وەكو سەركردەكانی (فیرقەی دیموكراتی ئازەربایجان)، كەچی ڕەتی كردەوە و وتی لە نێو میللەتی خۆم دەمێنم و بەجێیان ناهێڵم. (شەهید سەیدا سالح)یش دەیتوانی لە ئێران بمێنێ یاخود بچێتە ئەمریكا یان هەر وڵاتێكی ئەوڕوپا و ژیانێكی لەو پەڕی خۆشی بباتە سەر، وەك زۆرێك لە سەركردەكانی شۆڕش، بەڵام ئەو ئامادە نەبوو ئەم ژیانە هەڵبژێرێ و ڕێگایی پڕ مەترسی گرتە بەر بەرەو نیشتمان بە بەرنامە و خوڵیای گەیشتن بە چارەسەركردن و دۆزینەوەی تروسكایەك بۆ داهاتووێكی ڕووناكتر.

شەهید سەیدا سالح سەركردەیەك بوو دوور دەیڕوانی و قوڵ بیری دەكردەوە، پێش ئەوەی هەنگاو بهاوێژێ شوێنپێی خۆی دیار دەكرد و لایەنە باش و خرابەكانی هەڵدەسەنگاند، مرۆڤێكی واقیع بینوو هەمیشە لەگەڵ ئەوەبوو تا بكرێت كێشەكان بە گفتوگۆ و ئاشتیانە چارەسەر بكرێن نەك پەنا ببردرێتە بەر شەڕ و توندوتیژی.

(لە كۆڕێكی بەرفرەوان كەلە 17/2/1974 لە زانكۆی موستنسریە بەستراوە، سەیدا سالح بە ڕاشكاوی باسی لە مەترسیەكانی هەڵگیرسانەوەی شەڕ كردووە و گەر شەڕ ڕووبداتەوە، ئاماژەی بەوە داوە كە پێویستە درێژە بە پرۆسەی ئاشتی و گفتوگۆ لەگەڵ حكومەتی ئێراق بدرێت، چونكە نهێنییەكانی پشتی پەردەی زانیوە كە چ پیلانێك لە گۆڕێدایە، ئاكامەكوش هەروا دەرچوو)

كە شەڕ هەڵگیرسایەوە بە پێچەوانەی هەندێ كەس كەپێیان وابوو سەیدا سالح بەغدا جێناهێلێ و دەمێنێتەوە، چونكە ئەو وەزیر بوو دەستبەرداری ژیانی ئەوێ نابێت و هەڵوێستی ئەویشیان دەزانی لەبارەی بەردەوامی گفتوگۆ و دەستپێكردنەوەی شەڕ، بەڵام بە پێچەوانەوە وەك سەركردەیەك گەیشتەوە سەنگەری شۆڕش.

مەترسیەكەی سەیدا سالح لەوەبوو كە جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە پێویستە درێژە بە گفتوگۆ و ئاشتی بدرێت باشترە لەوەی لەم قۆناغە و بارودۆخەدا شەڕ بكەینەوە، هەستی كردبوو پیلانێك لە گۆڕێدایە، بەتایبەتی ئەو پێی وابوو، هەر شۆڕش و جولانەوەیەكی ڕزگاریخواز ببێتە بەشێك لە كێشە و ملمملانێ و ناكۆكیەكانی نێوان وڵاتان، ئەوە هەر كاتێك كێشە و گرفتی نێوان خۆیان چارەسەركرد، ڕاستەوخۆ دەبێتە قوربانی، بۆیە ئەو هەستی بەو مەترسیە دەكرد و پێشبینیەكەشی هاتە دی.

كاتێ لە نێو شۆڕشیش بوو بەرپرسیاریەتی بەرزی هەبوو لە 1974 تێبینی و سەرنجی هەبوو لەسەر بارودۆخی شۆڕش و ناڕازیبوو لە هەندێ هەڵسوكەت، شێخ محەمەد شاكەلی لە دوای هەڵگیرسانەوەی شۆڕش لەشاخ سەردانی سەیدا سالح دەكات و هەست بەو نیگەرانیەی سەیدا دەكات لەسەر پەیوەندی شۆڕش و شای ئێران و هەندێ لایەنی تر، (پێی دەڵێ تۆ ئەندامی مەكتەبی سیاسی بۆ پێیان ناڵێیت و باس ناكەیت، سەیداش دەڵێ باسم كردووە و بەڵام ئێستا بێسوودە تازە، دۆخەكە بەرەو ئەنجامێكی خراب دەڕوا و ئەگەر ئێران ئەم یارمەتی و هاوكارییانەمان لێ ببڕێت، شۆڕش دەوەسـتێ و نامێنێ). هەروا عەبدولكەریم شێخانی بەئەركی شۆڕش دەچێتە ناوچەی حاجی ئۆمەران و سەردانی سەیدا سالح دەكات، لێی دەبیستێ كە وتوویەتی ( شای ئێران ناهێڵێت ئەز بچمە دەرەوە، گەر بهێڵێن سەفەرێكی قاهیرە و مۆسكۆ دەكەم و ئەو شەڕە ڕادەگرم، بەڵام ئەوان دەیانەوێت شەڕەكە بەردەوامبێت).

سەیدا سالح كەسایەتیێكی سیاسیی لێهاتوو بوو، كێشە و ڕووداوە سیاسییەكان بە تایبەتی كە پەیوەندیان بە ناوچەكە و كێشەی كوردەوە هەبوبێت، بە ڕاگوزاری بەلایە ڕەت نەبووە و بایەخی پێنەدابوبێت و هەروەستەی لەسەر نەكردبێت، بە پێچەوانەوە بە هەندی وەردەگرت و شەنە و كەوی دەكرد و بۆچوونی خۆی لەبارەیەوە دەردەبڕی، هەڵوێستی ڕوون و ڕاشكاوانەی هەبوو، بە هیچ شێوەیەك باوەڕی بە دەستێوەردانی دەرەكی نەبوو، لەپاڵ دۆستیایەتی و هاوكاریكردن دەستێوەردان بكرێت، ئەو تێڕوانینێكی جیا و گرنگی سیاسییانەی لەم بارەوە هەبوو( لەكاتی بینینی ئەو سێ چادرەی لە نزیك بارەگای سەركردایەتی شۆڕشی كورد هەڵدراون، ئەم چادرانەش تایبەت بوون بە ئەفسەرانی هەواڵگری ئەمریكا و ئێران و ئیسرائیل، كە زۆر بە توندی دژ بووە و گوتوویەتی: (تا ئەو سێ چادرە لێرەبن ئەو شۆڕشە سەرناكەوێت) هەر لەم بارەیەوە كچەكەی سەیدا سالح، زۆزان سالح یوسفی دەڵێت: (باوكم هەرگیز حەزی بە سیاسەتی ئەمریكا نەبوو، ئەم هەستانەش دوای ڕووداوەكانی (1974-1975) لای باوكم دروست نەبووبوو، بەڵكو پێش ئەوە بە ماوەیەكی زۆر باوكم دژی سیاسەتی ئەمریكا بوو، لەسەروبەندی جەنگی 1969 دا، كاتێك سێكوچكەی ئەمریكا و ئیسرائیل و شای ئێران كۆبوونەوە، باوكم وتەیەكی بەناوبانگی هەبوو دەیگوت، گەر ئەو سێ كوچكەیە دەستبخەنە ناو جولانەوەی ڕزگاریخوازی كورد، ئەوە مانای لەناوبردنی جولانەوەكەیە)

سەددام حوسێن و محەممەد ڕەزاشا لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥ لە لە كاتی ئامادەبوونیان لە لووتکەی ئۆپێک لە جەزائیر، کە تێیدا ڕێککەوتننامەیەک بە نێوەندگیریی (ھواری بومیدیان) سەرۆکی ئەو کاتەی جەزائیر، واژوو کرا، یەكێك لە خاڵە دیار و سەرەكییەكانی ڕێككەوتننامەكە بریتی بوو لەوەی كە ئێران هەموو جۆرە هاوكاریێك لە شۆڕشی كورد ببڕێ، ئەم بڕیارەی ئێران شۆڕشی لەرزاند و سەركردەكانی لەبڕی ئەوەی بەردەوامی بە شۆڕش بدەن، كە سەرەتا بڕیار وابوو بە شێوازێكی تر بەردەوامی بە شۆڕش بدون، كەچی بڕیاری كۆتایی شۆڕش درا و بە چەند ڕۆژێكی كەم ئەم هێزە گوورە هەڵوەشایەوە، شەهید سەیدا سالح ئەو كات ئەندامی مەكتەبی سیاسی بوو، لە 19/3/1975 بڕیاری ڕاگرتنی شەڕ درا و لە 20/3/1975 بەیاننامەیەك بۆ كۆتایی هاتنی شۆڕش لەم بارەیەوە ڕاگەیاندرا، 30/3/1975 ڕادیۆی دەنگی كوردستان بەرنامەكانی خۆی ڕاگرت.

سەیدا سالح لە 25/3/1975 واتە (شەش ڕۆژ) دوای شكەستی شۆڕش، بە ئاگاداری سەركردایەتی شۆڕش بەو پلان و بەرنامەیەی بۆ هەنگاوی داهاتووی داینابوو بەرەو ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەت گەڕایوە، بە ئومێدی ئەوەی بتوانێت شتێك لەگەڵ حكومەت بكات تا باوڕیان پێبهێنێت و بیانهێنیتە سەر مێزی گفتوگۆ بۆ چارەسەركردن كێشەی كورد، ئەو بەتەنیا ڕۆیشت و گەیشتە بەغدا و خانەوادەكەشی لە ئێران لە نەغدە ماونەتەوە تا لە دەرفەتێكدا ئەوانیش بگەڕێنەوە لای.

لە بەغدا لە ئوتێلێك دادەنرێ و ڕۆژانە بەرپرسانی حزبی و حكومی( ئەندامانی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش و سەركردایەتی هەرێمی حزبی بەعس و هەندێ لە وەزیرەكان سەردانی دەكەن و لەبارەی مەبەستی هاتنەوەیی و ئەو بەرنامەی بۆ گفتگۆ و چارسەركردنی كێشەی كورد دایڕشتبوو، هەروا داخوازییەكانی جولانەوەی كورد و هۆكارەكانی هەڵگیرساندنەوەی شەڕ، بەو پەڕی جددیی و ڕاشكاوانە گفتوگۆی لەگەڵدا كردوون، زۆر هەوڵی دا کاربەدەستانی بەغدا باوەڕی پێبکەن کە سیاسەتی بەعەرەبکردن و ڕاگواستنی خەڵکی کوردستان سوود بە ئاساییشی ئێراق ناگەیەنێت.

هەر بۆ ئەم مەبەستە نامەیەك بۆ ئەحمەد حەسەن بەكر سەرۆك كۆمار دەنێرێ، لە نامەكە داوادەكات ( ڕاستە بزووتنەوەی چەكداری كورد شكەستی هێناوە، بەڵام كێشەی كورد هەروەك خۆیەتی و نەبڕاوەتەوە، بۆیە دەكرێ و دەرفەت لەبەردەم هەمووماندا ماوە ئاوڕێكی خێر لەو كێشەیە بدرێتەوە و ئەوەی لە بەیاننامەی 11ی ئازاری 1970 هاتبوو، جێبەجێ بكرێ) لەسەرەتاوە كەمێك دڵخۆش و گەشبین بووە كەوا خەریكە دەست لە سەرەداوێك گیر دەبێت، هەمیشە لەگەڵ بەرپرسانی حكومەت و حزب جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە كە پێویستە سەرۆك كۆمار ئەحمەد حەسەن بەكر و جێگرەكەی سەددام حوسێن ببینێ و گفتوگۆیان لەگەڵدا بكات، بەڵام ئەم دیدارە ڕووینەدا و توشی بێهیوایی بوو، لەم سەروبەندەشدا خانەوادەكەی گەیشتنەوە لای، دوای چەندین دانیشتن و گفتگۆكردن لەگەڵ بەرپرسانی بەغدا، پێیان وت ئەحمەد حەسەن بەكر و سەددام حوسێن بۆچوونیان وایە پێویست بە گفتۆگۆ و دانوستاند ناكات و چارەسەری كێشەی كوردمان كردووە و لە 11/3/1974 ئۆتۆنۆمیمان بۆ كورد ڕاگەیاندووە.

ئەوان بە نەمانی شۆڕش خۆیان بەسەركەوتوو دەزانی و غرور ببوون و پێیان وابوو تەواو جارێكیتر كورد ناتوانێت شۆڕش هەڵگیرسێنێتەوە و هەستێتەوە، بۆیە ئامادەنەبوون بە هیچ شێوەیەك لەگەڵ سەیدا سالح دابنیشن و گفتۆگۆبكەن و بزانن بەرنامە و بۆچوونی سەیدا لەبارەی بارودۆخەكە چییە و چ پێشنیار و داخوازیێكی هەیە لەبارەی كێشەی كورد، گەر ئامادەبان لەگەڵ سەیدا سالح گفتۆگۆیان كردبا و پێشوازییان لە بۆچوون و ئەو ڕێگا چارەی بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد داینابوو، بارودۆخ بە شێوەیەكی تر ئەبوو كە لە بەرژەوەندی هەموو لایەك دەبوو.

دواجار بەرپرسان پێشنیازێكی ئەحمەد حەسەن بەكر و سەددام حوسێن دەخەنە بەردەم سەیدا سالح كە ببێتە سەرۆكی دیوانی سەرۆكایەتی یان سەرۆكی ئەنجومەنی جێبەجێكاری ناوچەی ئۆتۆنۆمیی كوردستان، یان ببێتە باڵیۆزی ئێراق لەهەر وڵاتێك كە خۆی دەستنیشانی بكات، بەڵام ئەمانەی هەموو ڕەتكردۆتەوە، تاكە داواكاری سەیدا سالح ئەوەبوو كەدەست بە گفتگۆ و دانوستانێكی جددی بكرێت لەپێناوی چارەسەركردنی كێشەی كورد لە چوارچێوەی ئۆتۆنۆمیێكی ڕاستەقینە، هەروا داواشی كردبوو گەر ئەمە نەكرا ڕێگای بدەن لەگەڵ خانەوادەكەی بچێتەوە كوردستان، وەك هاوڵاتیێكی ئاسایی بژیت، بۆ كوردستان ڕێگەیان پێنەدا و چوونەوە خانەوەكەی خۆیان لە بەغدا بەڵام، لەژێر دەستبەسەریی ناچاریدا (الاقامة الجبریة) كە هەمیشە دوو لە پیاوانی ئەمن لە ماڵەكە بوون بۆ چاودێریكردنی، ئەم بارودۆخە ماوەیەكی خایاند، دواتر لەسەر داواكردنی سەیدا سالح لە دەسەڵات، كە ئەم دەستبەسەرییەی لەسەر نەمینێت، داواكارییەكەیان جێبەجێكرد و بەڵام، لە دوورەوە بە جۆرێك چاودێری ماڵەكەیان دەكرد، سەرەڕای ئەم ژیانە ناهەموارە، ڕژێم لە جموجۆڵ و هەنگاوەكانی دەترسان و دەیانزانی سەیدا سالح، چ كەسایەتییەكی بە توانا و لێهاتووە و دڵسۆزێكی ڕاستەقینەیە بۆ كێشەكەی میللەتەكەی.

پێشووتر لە بەغدا چەندین پۆستی گرنگی هەبوو، بەتایبەتی لە 1970-1974 بۆیە پەیوەندیەكی باشی دیبلوماسی لەگەڵ ڕێكخراو و نوێنەر و باڵیۆزخانەی وڵاتان هەبوو، لە 10/10/1978 كۆنگرەی لوتكەی عەرەبی لە بەغدا دەبەسترا، لەترسی ئەوەی نەوەك سەیدا سالح بە جۆرێك لە جۆرەكان پەیوەندی بە هەندێ نوێنەرانی وڵاتان بكات، بە تایبەتی ئەوانەی دەیناسین، داوایان لێبكات كە هەوڵ بدەن داوا بكەن و فشار بخەنە سەر ڕژێمی بەعس بۆ دۆزینەوەی ڕێگا چارەیەك، بۆیە هەفتەیەك پێش دەسپێكردن و هەفتەیەك پاش كۆتایی كۆنگرە زیندانی و دەستبەسەر كرا.

قۆناغی ژیانی خوێندن و كۆمەڵایەتی سەیدا سالح یوسفی

سەیدا ساڵح یوسفی (ساڵح عەبدوڵڵا نەجمەدین) ساڵی 1918 لە بامەڕنێ سەربە شارۆچکەی ئامێدی لەخێزانێکی نیشتمان پەروەر و خوێندەوار و ئایینی ناوداری ناوچەی بادینان لەدایک بووە و یەکێکە لە ڕۆڵەكانی (یوسف زاخۆلی) کە زانایەکی ئایینی بەناوبانگ و جەنگاوەرێکی دلێری ناو شۆڕشەکەی بەدرخان پاشا بوو، كە دژی عوسمانییەكان شۆڕشی كردووە.

ساڵح یوسفی نازناوی (سەیدا)ی لەدایکییەوە بۆ ماوەتەوە کە ئەویش لە بنەماڵەیەکی ئایین پەروەر و ناسراوی ناوچەکەیە.

خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی بامەڕنێ و ساڵی 1938 خوێندنی دوا ناوەندی لە بەغدا تەواوکردووە. هەر ئەو ساڵەش کرا بەمامۆستا و ڕەوانەی ناوچەی هەریر کرا، دواتر ساڵی 1943 کۆلیژی شەریعەی بە پلەی باڵا تەواوکردوە. بەڵام لەبەر دەستکوورتی بنەماڵەکەی و بۆ ئەوەی لە کارە ڕامیارییەکانی ناو نیشتمان دانەبڕێت بڕیاریدا ئەو زەمالەی خوێندنە ڕەتبکاتەوە کە لە زانکۆی ئەزهەری میسر بۆی تەرخان کرابوو، دواتر دەبێتە فەرمانبەر لە دادگای موسڵ.

لەسەرەتای ساڵی 1947 هاوسەرگیری لەگەڵ خاتوون (لەتیفە عەبدوڵڵا سلێڤانەیی) خەڵكی زاخۆ و دەرچووی خانەی مامۆستایان بووە دەكات، دوو كوڕ و چوار كچیان هەبووە بەناوەكانی( شێرزاد، نارین، لاوین، هاڤین، زۆزان و تۆرین)

ژیانی سیاسیی سەیدا سالح یوسفی

سەرەتای كاری سیاسیی سەیدا ساڵح یوسفی لە تەمەنی 18 ساڵییەوە دەست پێدەكات.

● لە نیسانی 1936 لەگەڵ ( هەمزە عەبدوڵڵا و ئەكڕەم ڕەشید و شەفیق سەعدوڵڵا و سەدیق ئەترووشی و حوسنی زاخۆیی و كەسانی تر) ڕێکخراوی (بروسک) دادەمەزرێنن، کە ڕێکخراوێکی سیاسی بوو، لە دەڤەری بادیناندا چالاکی هەبوو.

● پاش سێ ساڵ لە 1939 لەگەڵ (ڕەفیق حیلمی و دڵداری شاعیر و مستەفا عوزێری و جەلال قادر و موسا عەبدولسەمەد و ڕۆستەم عەبدولجەبار) و چەند تێکۆشەرێکی تردا (حزبی هیوا) دادەمەزرێنن، سەیدا سالح یەكەم ڕێكخراوی (هیوا) لە بادینان دادەمەزرێنێ و سەرپەرشتی دەكات،

● دوای هەڵوەشاندنەوەی (حزبی هیوا) لە ساڵی 1944دا، بەشێك لە ئەندامانی كە سەیدا سالح یەكێك بووە لەوان لە ساڵی 1945 (حزبی ڕزگاری كورد) دادەمەزرێنن.

● لە 16 ئابی 1946 هەردووك حزبی (ڕزگاری و شۆڕش) یەک دەگرن و پارتی دیموکراتی کوردی ئێراق دادەمەزرێت (كەپاشان لە كۆنگرەی سێیەم 26/1/1953 دەبێتە پارتی دیموركراتی كوردستانی ئێراق)، سەیدا ساڵح یوسفی یەکێک بوو لە دامەزرێنەر و ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی ئەو پارتە نوێیە و دەبێت بەرپرسی لقی (بادینا- موسڵ).

● لە كۆنگرەی (1، 2، 5، 6، 7، 8) بووە بە ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموكراتی كوردستان، لە كۆنگرەی(7،8) بۆتە ئەندامی مەكتەبی سیاسی.

سەیدا سالح لەسەر چالاكی سیاسی و ڕۆڵ و كاریگەری لە گۆرپانی ساسییدا، چەندین جار لەلایەن دەسەڵاتی پاشایەتی و حكومەتی قاسم و بەعسییەكان دەستگیركراوە و زیندانی كرا.

● ساڵی 1947 بە هۆی چالاكی سیاسی دوور خرایەوە بۆ باشووری ئێراق شاری حلە، لە 1949بەر لێبووردن كەوتووە و لە دادگای شەنگال دامەزراوە و دواتر بۆ زاخۆ و موسڵ گواستراوەتەوە، لێپرسراویەتی لقی یەكی لە ئەستۆ گرت و بە شێوەیەكی نهێنی كار و چالاكیەكانی ئەنجام دەدا.

● لە 19/1/1960 یەكێ بوو لەو دە كەسەی كە داوای مۆڵەتی فەرمی كاركردنی (پارتی دیموكراتی كوردستان)یان كرد لە حكومەتی قاسم.

● كە پەیوەندی نێوان عەبدولكەریم قاسم و پارتی ئاڵۆزبوو، سەیدا سالح لە 15/10/1960 گیرا و لە بەغدا و ناسریە زیندانیكرا و دواتر لە 1962 بۆ زیندانی موسڵ گواسترایە و پاشان ئازادكرا.

● هەر لە ساڵی 1962 دیسان فەرمانی گرتنی بۆ دەرچوو بەڵام، ئەم جارەیان لە بەغدا خۆی شاردەوە و بە نهێنی كاری دەكرد، هەمان ساڵیش بەرپرسی لقی پێنجی پارتی لە بەغدا پێسپێردرا.

● پاش كودەتای بەعسیەكان 8/2/1963 وەفدی شۆڕش لە بەغدا بوو بۆ گفتوگۆ، سەیدا سالح ئەندامی وەفد بوو، لە 9/6/1963 لایەن كودەتاچیە بەعسیەكان گیرا و بە شێوەیەكی نامرۆڤانە و هۆڤانە ئەشكەنجە درا، لە گفتوگۆی ساڵی 1964 ئازادكرا.

● دوای ئەوەی (عەبدولڕەحمان سەلام) بوو بە سەرۆك كۆمار و داوای گفتوگۆی كرد، لە 22/6/1966 وەفدێك بە ئەندامیەتی سەیدا سالح، لەگەڵ حكومەت دانوستان دەكەن و لە 29/6/1966 ڕێككەوتن و ئاگربەست ڕادەگەینرێت.

● پاش هەڵگیرسانەوەی شەڕ لەگەڵ حكومەتی دووەمی بەعس بە سەرۆكایەتی ئەحمەد حەسەن بەكر لە ساڵی 1969 بەغدا جێدێڵێت و دەچێتەوە نێو شۆڕش.

● دوای ڕاگەیاندنی بەیانی 11ی ئازاری ساڵی 1970 چەند پۆستێکی گرنگی دەوڵەتی پێدرا و بووە وەزیری دەوڵەت.

لە دوای ڕێككەوتننامە 11ی ئازار بەردەوام خەریکی كار و چالاکی سیاسی و ڕۆشەنبیری و دیبلۆماسی بوو، مرۆڤێكی هێمن و دیموکرات و ئاشتیخواز و دڵپاک بوو، لە ڕووی فیكری كەسێكی چەپ و پێشكەوتووخواز و باوەڕی بە یەكسانی و عەدالەتی كۆمەڵایەتی هەبوو، دبلۆماسێكی ناسراو و بە توانابوو، بۆیە هەمیشە ئەندامی وەفدی شۆڕش بوو بۆ گفتوگۆ و پەیوەندی و سەردانەكان.

هەر لەبەر ئەم لێهاتوویەی بەرپرسانی یەكێتی سۆڤیەت و میسر و كوێت و سووریا و چەندین وڵاتی تر ڕێزیان لێدەگرت، یەكێتی سۆڤیەت و چەند وڵاتێكی تری عەرەبی چەندین مەدالیای سیمبوڵی وڵاتەكەیان پێبەخشی.

سەیدا سالح وێڕای ئەركە سەرەكیەكەی كە وەزیری دەوڵەت بوو بۆ كاروباری كورد، چەندین پۆستی تری سیاسی و ڕۆشەنبیری و ئەدەبی و پیشەیی و جەماوەریی و كەلتووری لە ئەستۆ بوو.

● بەرپرسی لقی پێنجی بەغدای پارتی دیموکراتی کوردستان.

● جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی هاوكاری و دۆستایەتی ئێراقی –سۆڤیەتی.

● ئەندامی کۆمیتەی ئەنجومەنی ھاریکاری و ئاشتیی جیھانی.

● ئەندامی کۆمیتەی ئەنجومەنی ھاریکاری ئاشتیی ئێراقی.

● ئەندامی كۆمیتەی ئاشتی بۆ جێبەجێكردنی ڕێككوتننامەی ئازار.

● ئەندامی ئەنجومەنی نەخشەكێشانی پەروەردەیی.

● بەرپرسی سەرپەرشتیكردنی ڕێكخراوی یەكێتیی قوتابیان و لاوانی دیموكراتی كوردستان.

● بەرپرسی سەرپەرشتیكردنی سەندیكای كرێكاران و یەكێتیی جووتیارانیی كوردستان.

● سەرۆکی کۆمەڵەی ڕۆشەنبیریی کوردی.

● سەرنووسەری ڕۆژنامەی (التاخی) بە زمانی عەرەبی.

● سەرنووسەر و خاوەنی ئیمتیازی ڕۆژنامەی (برایەتی).

● سەرنووسەری گۆڤاری (نووسەری كورد)

● سەرنووسەرەری گۆڤاری (ڕۆژی كوردستان) بە زمانی كوردی و عەرەبی.

● سەرنووسەری گۆڤاری (ئەستێرە)

● بەرپرس و چاودێری سەندیکاری کرێکارانی کوردستان.

لە ماوەی چوار ساڵی گفتوگۆی نێوان شۆڕش و حكومەتی ئێراق، هەوڵی داوە گفتوگۆکان بگەنە ئەنجام بۆ ئەوەی جارێکی تر کوردستان نەبێتەوە گۆڕەپانی شەڕ و خوێن ڕشتن.

سەیدا ساڵح لە بواری ئەدەبی و ڕۆژنامەنووسیشدا نووسەر و ئەدیبێكی لێهاتوو و بە توانا بوو، چەندین شیعری نیشتمانی و شۆرشگێڕی داناوون و كراونەتە سروود و گۆرانی، یەكەمین شاعیری كوردستانی بووە شیعری بۆ كەركوك و باباگوڕگوڕ نووسیوە، لە نووسنی وتاری سیاسی بەتایبەتی بە زمانی عەرەبی جێپەنجەیی دیار بوو بەسەر لاپەڕەی ڕۆژنامەكانی ئەوێ ڕۆژێ بۆ بەرگری كردن لە كێشەی ڕەوای نەتەوەكەی.

سەیدا سالح و بزووتنەوەی سۆسیالیستی كوردستان

دوای ئەوەی كە شۆڕش لە بەهاری 1974 نسكۆی هێنا و زۆربەی سەركردەكان و فەرماندەكان چوونە ئێران، پاش ماوەیەك و لە ناوەڕاستی مانگی نیسان بەدوواوە كۆمەڵێك لەو سەركردە و فەرماندانە بە مەبەستی بیركردنەوە لە ڕێگا چارەیەك بۆ داهاتوویان و دەربازبوون لەو بارودۆخە نائومێدەی دوای نسكۆ تێیكەوتبوون هاوهەڵوێست دەبن لە سەر ئەوەی ناكرێ و نابێت ئاوها دەستەوەستان دابنیشن، چەند دانیشتنێكیان لە نەغدە و ئورمیە و مهاباد كردووە و گفتگۆیان لەبارەی نسكۆی شۆڕش و بارودۆخی سیاسی و دۆزینەوەی ڕێگاچارەیەك كردووە، تا لە كۆتاییدا گەیشتوونەتە ئەو باوەڕەی كە لە ئێران لەسایەی ڕژێمی شا هیچیان پێبكرێت، بۆیە بەرنامە و پلان دادەنێنن و بڕیاردەدەن كە جارێكی تر بۆ خەبات و تێكۆشان تیا هەڵبچنەوە، هەڵبەتە زۆربەی ئەوانە بووینە كە لەگەڵ ئەوە بوون شۆڕش بەردەوامبێت، هەروا بەرلەوەی (سەیدا سالح) بگەڕێتەوە باشووری كوردستان و هەوڵدان لەگەڵ حكومەتی ئێراق بۆ گفتەگۆ، لەگەڵ بەشێك لەو سەركردە و فەرماندانە بە جۆرێك ئاگایان لەیەكتر بووە كە بۆ داهاتوو بەرنامەیان هەبێت.

لە ئاكامی گفتوگۆ و ڕاگۆڕینەوە لەو كۆبوونەوانەی كران كە ئەم سەركردە و كادیر و فەرماندانە هەرجارە و بەشێكیان تیا بەشداربوون (ئیبراهیم ئەحمەد، عەلی عەسكری، دكتۆر خالید، عومەر مستەفا، سەعدی گچكە، عەلی هەژار، كاردۆ گەڵاڵی، تاهیری عەلی والی بەگ، جەمال حەكیم ئاغا، كەمال محێدین، ڕەسوڵ مامەند، دكتۆر مەحمود عوسمان، سەعدی گچكە، مەلا ناسیح ئیسماعیل، عارف تەیفور، حەمە ڕەزا، قادر عەزیز، ڕەحمان گۆمەشینی، سەید مەجید، قادر شۆڕش، بەكر عەلی، نوری عەبدولڕەحمان، مەلا عومەری چل هەوێزە، جەمال خۆشناو، عەبدورحمان گۆمەشینی، سەلیم ئاغۆك، كەمال محێدین)

ئەنجام گەیشتونەتە ئەو باوەڕەی كە لە ئێران ناتوانن هیچ بكەن، چونكە ڕژێمی شا چاودێری خستبووە سەریان، دەگەنە ئەو بڕیارەی پێویستە بگەڕێنەوە باشووری كوردستان و لەوێ‌ خۆیان ساز و ڕێكبخەن بۆ خەبات و تێكۆشان، ئەم پۆڵە كادرە لە هەردوو باڵی پارتی (جەلالی و مەلایی) پێك هاتبوون، ئەمەش بۆ ئەوە بووە بزاڤێكی نوێ‌ ڕێكبخەن، هەروا چەند بڕیارێكیان بۆ كاری داهاتویان لە نێوخۆدا دەركرد:

- بە هیچ جۆرێك نەچنە دەرەوە بۆ (ئەوڕوپا و ئەمەریكا) .

- لە ئێران نەمێننەوە و ئەم وڵاتە جێبهێلن .

- بگەڕێنەوە باشووری كوردستان .

- هەوڵبدرێت زۆرترین كادر و خەڵكی تر بنێرنەوە باشووری كوردستان، چونكە ئەوێ‌ گۆڕەپان و شوێنی خەباتی ئەوانە.

- دوای گەڕانەوە بە بەردەوامی پەیوەندیان بە یەكەوە هەبێت.

- دوایی یەكتر گرتنەوە ڕێكخرواێكی سیاسی كە بزاڤێكی نوێ‌ بێت دابمەزرێنن.

بەشێك لەو پۆڵە سەركردە و فەرماندانەی كە لە ئێران ڕێكەوتبوون و بڕیاریان دابوو بگەڕێنەوە باشووری كوردستان و لەوێ‌ دەست بە كاری سیاسی بكەن، گەڕانەوە و هەر لەگەڵ گەیشتنەوەیان حكومەتی بەعس زۆربەی ئەوانەی كە پلە و بەرپرسیاریەتی سیاسی و پێشمەرگایەتیان لە شۆڕشی ئەیلول هەبوو دووری خستنەوە و نەفی كردن بۆ شارەكانی ناوەڕاست و خوارووی ئێراق، (د.خالید سەعید و سەعدی گچكە بۆ بەغدا، عومەر مستەفا و سەید كاكە بۆ ڕومادی، عەلی عەسكری بۆ ڕەفاعیە و تاهیری عەلی والی بۆ عمارە). (سەیدا سالح) كە پێشووتر گەڕابۆوە لە بەغدا بوو، ئەمانە و چەند كەسێكی تر لە بەغدا ناوە ناوە بە نهێنی كۆ دەبوونەوە، سەرەتا بە دەستپێشخەری (سەیدا سالح یوسفی) ڕێكخستنێكیان پێكهێنا بە ناوی بزووتنەوەی ڕاستكردنەوە (الحركة التصحیحیة) ،ئەمەش بە مانای ئەوە بوو كە هەڵەكانی( پ.د.ك ) بە هەردوو باڵەكەیەوە( جەلالی و مەلایی) ڕاستبكەنەوە، دوای گفتوگۆردنی زیاتر و تاووتوێكردنی بابەتەكە لە كۆبوونەوەیەكدا كە لە (مانگی یەكی 1976) بە بەشداری شەش كەس (سەیدا سالح یوسفی و ڕەسوڵ مامەند و عەلی هەژار و ملازم تاهیری عەلی والی و مەلا ناسح و نورەدین عەبدوڵڕحمان) بە ئاگاداری چەندین سەركردە و فەرماندە و كادری سیاسی و پێشمەرگایەتی كە لە كۆبوونەوەكانی پێشووتر چ لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان ( نەغدە و ئورمیە و مەهاباد) چ لە بەغدا و شوێنەكانی تر بەشداریان كردبوو لە نزیكەوە ئاگایان لێهەبووە و ڕۆلی سەرەكی و كاریگەریان لە دروستبوونی بزووتنەوە هەبووە، وەك (عەلی عەسكری، دكتۆر خالید سەعید، عومەر مستەفا، سەعدی گچكە، سەید كاكە، كاردۆ گەڵاڵی، قادر عزیز، حاجی حاجی برایم، یاسین قادر، ئەنوەر سەعید والی، حەمە غەفور ئاغجەلەری، جەمال حەكیم و كەمال محێدین و عەبدولڕحمان گۆمەشینی و جەمال خۆشناو و چەندین كەسی تر) بزووتنەوەی سۆسیالیستی دیموكراتی كوردستان لە بەغدا دادەمەزرێنن، سەیدا سالح وەك ڕابەری ئەم بزووتنەوە نوێیە دەسنیشان دەكرێت، ئەو ڕۆڵێكی سەرەكی بینی لە دامەزراندنی بزووتنەوە، چونكە ئەزموونێكی دوور و درێژی چل ساڵەی سیاسی و ڕێكخستن و كاری ڕێكخراوەیی و نهێنی هەبوو، دیارە لە كۆبوونەوەی دامەزراندنی بزووتنەوە كە تەنیا شەش كەس ئامادەبوون، ئەمەش لەبەر باری ئاسییش و ئاشكرا نەبوونیان، ئەوانی تر نەیانتوانیوە بەشدار ببن، چونكە ئەوانەی دوور خرابوونەوە لە ژێر چاودێری دابوون.

بزووتنەوەی سۆسیالیستی كوردستان، وەك بزووتنەوەیەكی تازە و بە دیدگایەكی نوێ و سەردەمیانە كە لەگەڵ هەلومەرج و قۆناغەكە و ئاستی بیركردنەوەی خەڵك و كۆمەڵگای كوردەواری گونجاوبێت و دوور لە ململانێی تاكڕەوانە و خۆخۆری هاتە مەیدانی خەبات و تێكۆشان، وەك هێزێكی نوێ‌ و هێلی سێیەم دوور لە ململانێی كۆنی نێو هەردوو باڵەكەی پارتی خۆی ناساند، بزووتنەوە خاوەنی یەك بیروباوەڕی دیاریكراو نەبوو لە كەسانی نەتەوەیی و چەپ و سۆسیالیستی و ماركسی- لینینی و دیموكراتی پێكهاتبوو، لە بەیاننامەی دامەزراندنیدا لە برگەیەكدا ئاماژە بەوە دەكات:( بزووتنەوەی كرێكار و جوتیار و شۆڕشگێڕەكانی كوردستانە، لەسەر ڕێبازی پێشكەوتوانە، علمیانە خەبات دەكات بۆ گەیاندنی كورد بە مافی چارەنووس) هەروا بەپێی بڵاوكراوەكانی، بزووتنەوە ڕێكخراوێكی چەپی دیموكراتی شۆڕشگێڕ و باوڕی بە دادپەروەری كۆمەڵایەتی و مافی چارەی خۆنووسین و گرێدانی خەباتی نەتەوایەتی و چینایەتی و كۆمەڵایەتی پێكەوە هەبووە، بزووتنەوە لە كانوونی دووەمی 1976 دامەزرا، بەڵام، بەیاننامەی دامەزراندن و خۆڕاگەیاندنی لە 8/8/1976 بڵاوكرایەوە و هاوكات چەند دەستەیەك لە سەركردە و كادیر و فەرماندە و ئەندامەكانی لە سنووری سلێمانی و هەولێر، چوونە شاخ و لەگەڵ لایەنەكانی تر شۆڕشی چەكداریان ڕاگەیاند، پێشەنگی ئەم هەنگاوەیان بۆ هەڵگیرساندنەوەی شۆڕش و خەباتی چەكداری بریتی بوون لە (عەلی عەسكری و د.خالید سەعید و سەید كاكە و سەعدی گچكە و تاهیری عەلی والی و ڕەسوڵ مامەند و قادر عەزیز و یاسین قادر و جەوهەر سەعید و جەعفەر ئەسوەد و دەیان تێكۆشەری تر) پاش ماوەیەكی كەم چەندین تێكۆشەری تر لە هەولێر و سلێمانی و كەركەك و بادینان پەیوەندیان پێوە دەكەن.

بەر لە دەرچوونیان بۆ شاخ كاری ڕێكخستن و بەڕێوەبردنی بزووتنەوەیان لە شاخ و شار بەم شێوەیە بەرنامەیان بۆ دانا، دوو سەركردایەتیان دەستنیشان كرد:

سەركردایەتی شار/ بەسەر پەرشتی سەیدا سالح یوسفی و ئەندامیەتی عەلی هەژار و كاردۆ گەڵاڵی (پاشان شێخ محەمەد شاكەلی).

سەركردایەتی شاخ/ بەسەرپەرشتی عەلی عەسكەری و ئەندامیەتی (دكتۆر خالید سەعید و ڕەسوڵ مامەند و تاهیری عەلی والی و سەید كاكە و سەعدی گچكە).

كاتێ بزووتنەوە لەگەڵ كۆمەڵە و هێلی گشتی نیمچە بەرەی (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان) پێكدێنن، سەیدا سالح و ڕەسوڵ مامەند و عەلی هەژار و كاردۆ گەڵاڵی پێیان باش نەبووە، چونكە بزووتنەوە خۆی بە هێلی سێیەم دەزانی لە نێوان( جەلالی و مەلایی) و تێبینی و مەترسییان هەبوو لە دروستبوونەوەی ناكۆكیەكانی ڕابردوو، كە هەرواش دەرچوو، بەڵام عەلی عەسكەری كە كەسی یەكەمی بزووتنەوە بوو لە شاخ ئەم بڕیارەی دا.

لە دوای كارەساتی هەكاری، سەرەتی حوزەیرانی 1978 كە هێزێكی 800 كەسی لەبەین چوو، زۆربەیان سەركردە و فەرماندە و كادیر و پیشمەرگەی بزووتنەوە بوون، لە ناویاندا (عەلی عەسكەری و دكتۆر خالید سەعید و حوسێن بابە شێخ) بە دیلی لە لایەن پارتی دیموكراتی كوردستان/سەركردایەتی كاتی لە 7/7/1978شەهید دەكرێن، بەم كارەساتە بزووتنەوە زیانێكی گەورەی پێدەكەوێت كە هەرگیز قەرەبوو نەبووەوە، پاش ئەم كارەساتە بزووتنەوە لەبەر چەند هۆیەك كە ناكۆك بوون لەگەڵ خودی سكرتێری یەكێتی (مام جەلال) و كۆمەلە، بڕیار دەدەن لە نێو نیمچە بەرەی یەكێتی لە 21/3/1979 بێنە دەر، بەم هەنگاوەیان سەیدا سالح پشتگیری و ڕێنماییان دەكات، كاتێ بزووتنەوە لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان/ لێژنەی ئامادەكردن بە سەرۆكایەت دكتۆر مەحمود عوسمان لە پلینۆمێك كە (150) كەس ئامادەبووە لە 8/8/1979 یەكدەگرن و حزبی سۆسیالیستی یەكگرتووی كوردستان پێكدێنن، سەیدا دەستخۆشانە و پیرۆزباییان لێدەكات و هەر لەو پلینۆمە سەركردایەتیێكی نوێی (14) كەسی هەڵدەبژێردرێ و سەیدا سالح بە ڕابەر و كەسی یەكەم و عەلی هەژار و كاردۆ گەڵاڵی و شێخ محەمەد شاكەلی وەك ئەندامی سەركردایەتی بە نهێنی دەمێننەوە.

سەیدا سالح وەك ڕابەر و سكرتێر لە سەرەتاوە تا شەهیدبوونی بە نامە و پەیام و ڕاپۆرت ڕێنمایی سەركردایەتی حزبی دەكرد و نامە و ڕاپۆرت گۆڕینەوە لە نێوان سەركردایەتی شاخ و شار بە بەردەوامی هەبووە، بە ناوی نهێنی (خاڵ سلێمان و ئەرشەد و رەفیق نادر) پەیام و ڕاپۆرتەكانی دەنارد، سەیدا سالح بە بۆنەی یەكگرتنی (بزووتنەوەی سۆسیالیستی كوردستان و لێژنەی ئامادەكردنی پارتی دیموركراتی كوردستان ) لە پایزی 1979 نامەیەكی پیرۆزبایی بۆ سەركردایەتی( حزبی سۆسیالیستی یەكگرتووی كوردستان/ ئێراق) ناردووە ( پیرۆزبایی لەم هەنگاوە دەكات و بە هەنگاوێكی گرنگی لە قەلەم دەدا. هەروەها لەم نامەیەدا سەرنجەكانی خۆی دەربڕیوە بەرامبەر بە چەند لایەنەكی فیكری) سەركردایەتی شاخ بۆ هەندێ پرسی گرنگ داوای ڕا و بۆچوون و ڕاوێژی لە سەیدا سالح و سەركردایەتی شار كردووە، پەیوەندییەكان و ڕاپۆرت و نامە گۆڕینەوە لە نێوان سەیدا سالح و سەركردایەتی شاخ لە ڕێگەی عەلی هەژار و كاردۆ گەڵاڵی و شێخ محەمەد شاكەلی و بورهانی مەلا ڕەشید بوو.

حزبی سۆسیالیستی یەكگرتووی كوردستان/ ئێراق، كۆنگرەی یەكەمی لە ڕۆژانی 12-15/5/1981 بە ئامەدەبوونی (115) ئەندام لە دۆڵەتوو بەست، سەیدا سالح لە ڕۆژی 16/4/1981 (6) ڕۆژ پێش كۆنگرە ڕاپۆرتێكی بە زمانی عەرەبی بۆ سەركردایەتی شاخ نارد و كە ڕێنماییان دەكات لەبارەی كۆمەڵێك بابەتی گرنگ كە پەیوەندی بە فیكر و ژیانی حزبایەتییەوە هەبوو، كە مەترسی ئەوەی هەبوو نەوەك لێكترازان لە ڕیزەكانی حزب دروستبێت، بە داخەوە وەك پێویست ڕێنماییەكانی لەبەرچاو نەگیرا و دواتریش هەروا دەرچوو، 17 كەس بۆ ئەندامی سەركردایەتی و 6 كەس بۆ یەدەك هەڵدەبژێردرێن، لە یەكەم كۆبوونەوەی سەركردایەتی سەیدا سالح بە سكرتێر و عەلی هەژار (سوارە) و كاردۆ گەڵاڵی (حەسیب) و شێخ محەمەد شاكەلی(خەلەف) بە ئەندامی سەركردایەتی دەمێننەوە، عەلی هەژار و كاردۆ گەڵاڵی لە 9/4/1979 لە هەولێر دەستگیر دەكێرن، واتە كاتی بەستنی كۆنگرە ئەوان لە بەندیخانە بووینە، بە گوێرەی بەڵگەنامەكان كە لە دوای ڕاپەرین بەردەست كەوتن لە 2/5/1983 لە سێدارە دراون و شەهیدكراون.

دیارە دەزگا سەركوتكەرەكانی بەعس بە جموجۆڵی سیاسیی (سەیدا سالح)یان زانیووە، بەعسییەكان زانیویانە و گەیشتوونەتە ئەو باوەڕەی كە سەیدا سالح پەیوەندی و بەرپرسیاریەتی هەیە لەگەڵ شاخ، ئەگەر ئەوەش نەبێت، چونكە هیچ دیكۆمێنتێكی دەزگاكانی بەعس لەبەر دەستدا نیە تا دیاربێت و بەسەلمێنرێت كە زانیبیتیان پەیوەندی هەیە، ڕژێمی بەعس كە نەیتوانی بۆ بەررژەوەندی خۆی دەستەمۆبكات، چونكە چەندین جار داوای لێكراوە كە بە نووسین و وتار هەڵوێستی خۆی لەبارەی شەڕی ئێراق- ئێران دەربڕێ، هەر لەو سەروبەندەدا و دوواجار (بارزان تكریتی) لە ماڵەوەی سەردانی دەكات و ئەو داوایەیی لێدەكات كە وتارێك بۆ قادسیەی سەددام بنووسێ، ئەویش پێی دەڵێ ناینووسم، گەر دەتانووێن وتارێك لەسەر چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشەی كورد بنووسم ئامادەم، ئەگەرنا وتاری ئاوا نانووسم، بۆیە بارزان بە تووڕەیی و دلگرانی دەڕوات، دوای ئەمە بە داخەوە لە ڕۆژی 25/6/1981 پیاوێكی سەر بە دەزگای ئاسایشی بەعس بە جلی كارمەندی پۆستەچی و بە سواری پایسكل لە دەرگا دەدا و سەیدا سالح دەچێت دەرگا دەكاتەوە و نامەیەكی دەداتە دەست و پاش ماوەیەكی كورت نامەكە دەتەقێتەوە و دەستی بە سەختی بریندار دەبێت و بە هاوكاری دراوسێیەكانی دەگیندرێتە نەخۆشخانە و لەوێ بە دەرزی شەهیدی دەكەن، لەسەر داخوازی خۆی ڕۆژی پاشتر تەرمی دەبەنەوە زاخۆ و لەژێر چاودێریێكی چڕی دەزگاكانی بەعس بە خاك دەسپێردرێ و پاش ماوەیەك خانەوادەكەی بەیەكجاری بەغدا بەجێدێلن و دەچنە زاخۆ.

دەرئەنجام

شەهید سەیدا سالح یوسفی سەركردەیەكی نەترس و بە ئەزموون و قاڵبووەی نێو كایەی سیاسی و دیبلۆمات و ڕۆژنامەنووسێكی بە توانا و نووسەرێكی قەڵەم بە بڕشت بوو، مرۆڤێكی ئارام و دیموركاسی و ئاشتیخواز بوو، بێ پێچووپەنا و ڕاشكاوانە بۆچوونەوەكانی خۆی دەردەردەبڕی، بەرامبەر هەر كەسێك با، زۆر بە جددی كار و چالاكیەكانی ئەنجامدەدا، لە ساڵی 1974 داوای لە سەركردایەتی شۆڕش كرد كە شەڕ لەگەڵ حكومەت نەكرێ و بەردەوام بە گفتۆگۆكان بدرێ، لە دوای ڕێكەوتننامەی جەزائیر ئەو داوای كرد پێوستە شۆڕش بەردەوامبێت و چەك دانەنێین، لە دوای شكەستهێنانی شۆڕش لە 1975 كە ئەندامی مەكتەبی سیاسی پارتی بوو، بێترس گەڕایەوە ناو حكومەت و بە هەمان پشی شاخ و پێشمەرگایەتی ڕوو لە دەسەڵاتداران دەكات كە گفتۆگۆ بكەن لەبارەی چارەسەركردنی كێشەی كورد، بۆ هەمان مەبەست نامەیەك بۆ ئەحمەد حەسەن بكر دەنێرێ و داوا دەكات واز لە بەعەربكردن و ڕاگواستنی كورد بێنن و بگەڕێنەوە بۆ ڕێككەوتننامەی 11ی ئازاری 1970، هەروا لە ساڵی 1979 كاتێ سەددام لە كودەتایەكی سپی دەبێتە سەرۆك كۆمار، دوای ساڵێك لە 30ی تەمموزی 1980 نامەیەكی درێژی بۆ دەنێرێ بۆ هەمان مەبەست كە پێشووتر داوای لە بەكر كردبوو, لە دوو برگەی نامەكەدا ئاماژە بە پرسێكی گرنگ دەكات: ( بە بۆچوونی من، تێوەگلاندنی سەركردایەتی جولانەوەی كورد، لە ڕووبەڕووبوونەوەی چەكداریی و ئەو زیانە زۆرەی كە لێی دەكەوێتەوە، پاساوەكەی هەرچییەك بێت، وەك دەرئەنجامی، هەندێك لە هەڵوێستە ئیستیفزازیی و نەرێنییەكانتن بووە، لە هەڵە زیانبەخشەكانی سەرچاوەی گرتووە، لە پەرچەكرداری هەڵچوونی هەندێك لە سەركردەكانی حزب و شۆڕش، بەتایبەتی لە دوای ڕێككەوتننامەی جەزائیر لە 1975 لەبەرامبەر دۆزەكەدا، كەنەك تەنیا پەنا نەرایە بەر شێوازەكانی چارەسەری سیاسییانەی ڕیشەیی، بەڵكو هەوڵی سڕینەوەی ڕاستییبونیی شەرعی گەلەكەمان، هەست و ویستە نەتەوەییەكانیدرا) هەروا لە برگەی دووەم: ( ئەوا ئێوە پێویستیێكی زۆرتان بەوە هەیە، كە متمانەی ئەو ملیۆنان كەسە لە جەماوەری گەلی كوردی دڵسۆز و ئازا بەدەستبهێنن، بە شێوەیەكی مەبدەئیی چەسپاو، بۆ تێركردنی ماف و حەزە نەتەوەیی و مەشرووعەكانی، لە جیاتی پەنابردنە بەر گرووپێك لە هەڵپەرستان، كە بەدوای بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیانەوەن، ئەمە وادەكات زۆرینەی جەماوەری گەل هەڵوێستێكی نەرێنی، یان دوژمتكارانەیان هەبێت بەرانبەرتان)

كە ڕژێمی بەعس ئامادە نابێت گوێ لە داخوازیەكانی بگرێ و گفتگۆ لەبارەی چارەسەركردنی كێشەی كورد بكەن، لەگەڵ هەڤاڵەكانیدا كە پیشووتر بەرنامە و پلانیان بۆ دانابوو، بزووتنەوەیەك (بزووتنەوەی سۆسیالیستی كوردستان) دادەمەزرێنن و خۆشی بە ڕابەر و كەسی یەكەمی ئەم بزووتنەیە هەڵدەبژێردرێت.

تا ئێستا دیار نییە ئایا بۆچی سەیدا سالح لەشار مایەوە و نەچووە شاخ و سەرەڕای ئەوەی ئەو كەسی یەكەمی بزووتنەوە بوو، هۆیەكان چیبوون كە ڕێگربوون! ئایا دەرفەتی ئەوەی بۆ هەڵنەكەوتووە لەبەر چاودێریكردنی لەلایەن دەسگاكانی ڕژیمەوە، یاخود تەمەنی ڕێگر بووە كە ئەوكات تەمەنی 58 ساڵ بووە، هەڵبەتە كەسانی لەم تەمەنە لەنێو شۆڕشدا هەبوون، یان باری تەندروستی و خێزانی هۆكار بووینە لەوەی نەچێتە نێو خەباتی چەكداری و تا لە نزیكەوە سەرپەرشتی و ڕابەرایەتی ئەم بزووتننەوە شۆڕشگیرە بكات.

ئەگەر هاتبا و سەیدا سالح لە سەرەتای دەستپێكردنی شۆڕشی نوێ یان دواتر، چووبایە شاخ و لە نزیكەوە ڕابەرایەتی بزووتنەوەی سۆسیالیستی كوردستانی كردبا و ڕێنوینی و سەركردایەتی هەڤاڵەكانی كردبا، ئەوە بزووتنەوە (دواتر حزبی سۆسیالیستی كوردستان) بە قۆناغێكی تر ڕەت دەبوو و بارودۆخی سیاسی و ڕێكخستن و پێشمەرگایوتی و پەیوەندییەكانی ناوخۆ و دەرەی ئەم حزبە بە جۆرێكی تر دەبوو، كە داهاتووی ئەوها نابوو كە دووچاری بوو. نە بزووتنەوە دەچووە ناو نیمچە بەرەی (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان) چونكە لەم پرۆسەیە سوودێكی ئەتۆی نەكرد، نەلە كۆنگرەی یەكەمی حزبی سۆسیالیستی كوردستان و پاش كۆنگرەش ململانێ و ناكۆكی حزبی دروست نەدەبوو، هەندێ كەسی بێتوانا و ناسیاسیی نەدەگەیشتنە سەركردایەتیكردنی حزبی سۆسیالیست، تا دواڕۆژی والێبت و پەرت و بڵاوبێت.

ڕژێمی بەعس لە هەنگاوەكانی سەیدا سالح دەترسا، چونكە دەیزانی ئەو چ كەسایەتیەكی بە توانا و كارگەر و نەترسە، بۆیە ڕێگای پێنەدا لە دوای گەڕانەوەی بچێتەوە كوردستان، لە بەغدا لە دووری نیشتمان لەژێر چاودێری خۆی هێشتەوە، بەو نیازەی كە بۆ بەرژەوەندی سیاسی خۆی دەستەمۆی بكات، كە ئەمەی نەكرد و نەچووە ژێرباری داواكانی ڕژێمی بەعس، تەنانەت ئامادەنەبوو وتارێكیش بۆ قادسیەی سەددام بنووسێ، بۆیە دواتر رژێمی بەعس بڕیاری شەهیدكردنی دا.

لە كۆتاییدا ئەمەوێت ئاماژە بە دوو لایلان بدەم، یەكەمیان، پێشنیار دەكەم بۆ ڕێزگرتن و بەرز ڕاگرتنی یادی شەهید سەیدا سالح، سەرجەمی بەرهەمە ئەدەبی و وتار و نووسینەكانی كە لە ڕۆژنامە و گۆڤارەگان بڵاوكراونەتەوە، هەموویان پێكەوە چاپبكرێن، هەروا كۆنفرانسێك و دیدارێكی نێو دەوڵەتی بۆ ببەسترێ، شەقامێك یاخوود ناوەندێكی ئاكادیمی لە هەولێری پایتەخت بەناوی بكرێت، دووەمیان، ئێستا چەند كەس و هەندێ گروپ، خۆیان بە مێژوویی پڕ سەروەری بزووتنەوەی سۆسیالیستی كوردستان و حزبی سۆسیالیستی كوردستان و ڕابەر و سەركردە و فەرماندە و كادیر و پیشمەرگە و شەهیدەكانی هەڵواسیوە، هەرگیز نوێنەرایەتی و ئەو حزبە حەریقەی سەردەمی شاخ ناكەن و ناگەن پێی.

شەهید سەیدا سالح یوسفی ئەو ڕابەرە و سەركردەیە كە هەمیشە و تا ژیان ماوە، ناو و خەبات و تێكۆشانی بە زیندوویی و بەرزی دەمێنێتەوە.

سەرچاوەكان

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- ئیسماعیل تەنیا، حزبی سۆسیالیستی كوردستان، كانوونی دووەمی 1976-شوباتی 1993، چاپی یەیكەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر 2019.

2- ئینسكلۆپیدیای یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، چاپی چوارەم، دەزگای چاپ و بڵاوكراوەی سەروەری، سلێمانی، 2021.

3- ئاكۆ ئاكۆیی، حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان مێژوویێك لە خۆڕاگری، چاپی یەكەم، چاپخانەی هێڤی، هەولێر، 2022.

4- گۆڤاری دیوان، ژمارە (60)ئایاری 2026چاپخانەی ڕۆژهەڵات هەولێر.

5- زۆزان سالح یوسفی، شەهید سەیدا سالح یوسفی لە یادەوەریمدا، وەرگێڕانی مامۆستا دیاری عەلی، چاپی یەكەم، چاپخانەی تاران، 2022.

6- دەستەی ئینسكلۆپیدای (پ.د.ك)، مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان كۆنگرە و كۆنفرانس، بەرگی یەكەم، چاپی یەكەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، 2021.

بابەتەکانی ئاکۆ ئاکۆیی

پێویستبوو شەڕ نەكەین شەڕمان كرد، كە پێویست بوو شەڕ بكەین، شەڕمان نەكرد