خوێندنەوەیەك بۆ گۆڕانكارییە گەورەكانی هاوسەنگی هێز لە جیهاندا&nbsp;&nbsp;گۆڕانكارییە نوێیەكانی سیستمی نێودەوڵەتی، چیتر بە لۆژیكی پێناسە و تێگەیشتنە كلاسیكی ‌و باوەكان هەڵسەنگاندنی بۆ ناکرێت، دۆخەكە تۆڕێكی ئاوێتەیی‌ و تێكەڵاوی پڕ لەململانێیە، ئەوەی ئەمڕۆ روودەدات "ئەنتۆنیۆ گرامشی" پێی دەڵێ "قەیرانی بونیادیی"، لەنێو خودی سیستەمی نێودەوڵەتیدا. بەشێویەكی دیكە، ئەوەی ئەمڕۆ دەگوزەرێ، تەنها قەیرانی نیزامی نێودەوڵەتی نییە، بەڵكوو قەیرانی سەرمایەداریی نیولیبرالیزمییە، تەنگژەیەكی راگوزەرە لە شێوازێكی هەژموونگەرایی بۆ یەكێكی دیكە، كە خۆی لە ناسەقامگیری ‌و ركابەری كراوە دەبینێتەوە، لەنێوچوونی تاك جەمسەری ‌و سەرلەنوێ بونیادنانەوەی چەند جەمسەریی! لە كۆتایی جەنگی سارد و هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیەت، وەك تێگەیشتنەكەی "شارلز كراو سامرە" كە دەڵی:"ترۆپكی چركەساتی تاك جەمسەری"ــیە، كاتێك ویلایەتە یەكگرتووەەكانی ئەمریكا هەموو پێناسەكردنەوەی رەوایەتی ‌و ناڕەوایەتی نێودەوڵەتی قۆرخكردو‌و، بنەماكانی نەزمی نوێی جیهانی داڕشتەوە. پەیدابوونی تاك جەمسەری بە سەركردایەتیی ئەمریكا هەر سەركەوتنێكی جیۆسیاسیی نەبوو، بەڵكوو دەربڕی هەژموونی سەرمایەی (دارایی) ئەمریكی، دۆلاری كردە بنەمای نیزامی دارایی جیهانی ‌و شێوازی جیهانگیری نیولیبرالیزمی بەسەر جیهاندا سەپاند. بەڵام ئەم چركە ساتە مێژووییەی تاك جەمسەری بەرەو گۆڕانكاری دیالیكتی هەنگاو دەنێ و وەكو خۆی نامێنێتەوە، بۆیە هەرزوو دیتمان چۆن دووچاری قەیرانێكی بونیادی بوو. كاتێك قەیرانی دارایی 2008 سەریهەڵدا، چونكە چیتر نەیتوانی لەو شێوازەی بەرهەمهێنانی كەڵەكەبوو بەبێ قەیران بەردەەوام بێت، هەر گرامشییە دەڵێ "چینی سەردەست توانای سەركردایەتی لە دەست دەدات، بێ ئەوەی هێزە جێگرەوەكانی بتوانن نیزامێكی نوێ بسەپێنن"، ئەوەتا كۆماری چینی میللی بە سەركردایەتیی حزبی شیوعی وەك "هێزێكی سیستماتیك" نموونەیەكی جیاواز لەنێو خودی سیستەمی سەرمایەداری پێشكەش دەكات ‌و رۆڵی گەورەی جیهانی دەگێڕێت.چین شێوازیێكی دیكەی سەرمایەدارییە ( بێ ئەوەی خۆی وەكو دەوڵەتێكی سۆسیالیستی، بلۆكی سۆسیالیستی لە بەرانبەر ئەوی دیكەی رۆژئاوایی سەرمایەداری رابگەیێنێت)، سەرمایە لەلایەن دەوڵەتەوە ئاراستە دەكرێ ‌و پشت بە ناوەندێكی وەربەرهێنان،ژێرخان ‌و بەستنەوەی بازاڕ بە پلاندانانی ستراتیژی دەبەستێت، چونكە چین هەوڵی رووخاندنی نیزامی سەرمایەداری نادات، بەڵكو هەوڵی دابەشكردنەوەی هاوسەنگی لە ناوەندێتی دەدات، لە رێگەی پڕۆژەكانی "پشتێنەی ئابووری و رێگەی ئاوریشم". &nbsp;ئەم پلانە هەر پرۆژەیەكی وەبەرهێنان نییە، بەڵكوو میكانزمی رێكخستنەوەی رێگەكانی بازرگانی جیهانی ‌و تۆڕەكانی بەرهەمهێنانە. بەو مانایەی چین نموونەیەكی ئالنگاری‌ و رێگرییە بۆ هەژموونی ئەمریكا، بەڵام هەر لەناو خودی نیزامە سەرمایەدارییە جیهانییەكەدا. لەم سەردەمەدا گەڕانەوەی رووسیای ئیتیحادی وەك هێزێكی كۆن جەمسەر، دەیەوێ رۆڵی هەبێت، خۆی وەك دەوڵەتێكی سەرمایەداری ئۆلیگاریشی، كە پشت بە پێگەی جیوسیاسی و ئابوورییەكی رەیعی (وزە) و هێزە سەربازییەكەی كە لە توانای ئابوورییەكەی گەورەترە دەبەستێت، لەم روانگەیەوە رووسیا رۆڵی پەكخستنی پلانەكانی ئەمریكا ودراوسێییە ئەوروپاییەکانیشی دەدات، تاوەكو بەشداربێ لە پرسە جیهانییەكان، لە ئەگەری دابەشكردنەوەی هاوسەنگی هێزی جیهانی، هاوپەیمانیشی لەگەڵ هەریەك لە چین ‌و ئێران هەوڵكێكە بۆ ئەو هێزە هاوسەنگییە، بەڵام بە شێوەیەكی تاڕاددەیەك سنووردار، نەك رووبەڕووبوونەوەی راستەوخۆ .ناسینی نەزمی نوێی جیهانی بە سێ جەمسەری ( واشنتن - پەكین - مۆسكۆ) هەموو دۆخەكە پێناسە ناكات، چونكە خوێندنەوەیەكی بەمشێوەیە، هێشتا فۆرمێكی سەقامگیریی نییە، ئەوەی هەیە بریتییە لە فرە جەمسەریی ناسەقامگیری، چونكە هێزەكان بەسەر چەندین ئاستی "ئاوێتە و دژ بەیەك" دابەش دەبن، هێزی دەوڵەتەكان، هەرێمەكان، كۆمپانیا سنوور بڕەكان، تۆڕەكانی ئابووریی و كاریگەرییەكانی تۆڕەكانی ئەنتەرنێت‌ و لێكەوتەكانی رۆڵیان هەیە. لێرەدا دەتوانین ئاماژە بە بابەتەكەی جۆزێف نای بكەین لەبارەی "هێزە میانڕەوەكان"، لە دوای پێشكەوتنەكانی تەكنۆلۆژیای بواری پێوەندی "هێزی ژیریی دەستكرد"یش دەگرێتەوە، كە توانای دەوڵەتەكان تێپەڕ دەكات. بەكورتی ئاماژە بەچەند بابەتێك دەكەین كە بۆچوونەكە باشتر روون دەكاتەوە:یەكەم: ستراتیژیەتی ئەمریكا ( لە هەژموونگەراییەوە بۆ كۆنترۆڵكردنی ئاژاوەكان)، ئەمریكا هەر بەوە وازی نەهێنا وەك تاك جەمسەری سەربازی و پۆلیسی جیهانی رۆڵی دەگێڕا، بەڵكوو هەوڵی خۆ بەرهەمهێنانەوە دەدات لە رێگەی میكانزمی كەممەسرەفتر و میانڕەوتر، واتە لەبری "داگیركردنی راستەوخۆ" سیاسەتەكانی گۆڕی بۆ "ئیمپراتۆریەتێكی قبوڵكراو"، بەگرتنەبەری بەكارهێنانی سیاسەتی ئیدارەدانی ململانێكان، لە رێگەی نمایندەكانی (الوكلا‌و)‌ و سەپاندنی سزاكان لە رێگەی میكانزمی جیۆئابووری و ئاراستەكردن ‌و كۆنترۆڵكردنی ژێرخانی تەكنولۆژیا ‌و زانیاری، شەڕەكان وەك بنەمای لاوازكردنی نەیارەكانی بەكاردەهێنێت. ئەم گۆڕانكارییە لە سیاسەتەكانی ئەمریكا، رێك وەك بۆچوونەكەی میشێل فۆكۆیە، لە تێگەیشتنی بۆ دەسەڵاتداری بەوپێیەی بریتییە لە "تۆڕێكی فرەوانی پەیوەندییەكان" نەك هەژموونێكی ناوەندی، كە ئەمریكا چیتر لە رێگەی هەژموونگەرایی سەربازی لە ئارادانییە، بەڵكوو لە رێگەی " ئەندازەكردنەوەی هەموو بوارەكانی جیهانی" خۆی دەنوێنێ.دووەم: رۆژهەڵاتی نێوەڕاست وەك گۆڕەپانێكی بەرهەمهێنانەوەی هێز :شەڕەكانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست چیتر شەڕی باو و كلاسیكی نییە، بەڵكوو شێوازێكی نموونەیی "شەڕی تێكەڵاوە"، چونكە دۆخی جیوسیاسی لەگەڵ ئایین-تایفەگەرایی، ئابووریی لەگەڵ ئاسایش ‌و میدیا لە شەڕەكاندا ئاوێتەی یەكتری بوونەوە، هەموو بەیەكەوە وێنەیەکی نوێی شەڕەكان پیشان دەدەن، سەرەڕای قەیرانێكی بونیادی لە دروستبوونی ئەو دەوڵەتانە، كە خۆی لە "قەیرانی دەوڵەت"ــدا دەبینێتەوە. وادێتە پێشچاو كە هێزە هەرێمایەتییەكان تەنها داردەست نین، بەڵكوو بوون بە كارەكتەری سیاسی لەناوچەكەدا، ئەمەش جارێكی دیكە جۆرێك لە هاوسەنگی پێكدەهێنن. توركیا، ئێران وڵاتانی كەنداوی (عارەب)، پیادەی سیاسەتێك دەكەن دەكرێ ناوی بنێین "سەربەخۆیی ستراتیژیی رێژەیی"، بە جۆرێك جێگۆڕكێ لەنێوان هێزە گەورەكانی جیهان دەكەن لەسەر بنەمای لۆژیكی پراگماتیكی و بەرژەوەندی نزیك مەودا، نەك وەكو پێشتر لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژی دابڕاو سیاسەت بكەن، بگرە لەوەش بەرچاوتر، ئێستا كارەکتەرە هەرێمایەتییە نا دەوڵەتییەكانیش رۆڵی دەوڵەت لەناو دەوڵەت بەپێی بەرژەوەندیی دەركی دەگێڕن. بۆیە دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی نیوەڕاست تەنها گۆڕەپانی شەڕ و ململانێ نین، بەڵكوو گرێكوێرەی سەرمایەداریی جیهانین، چونكە ناوچەكە بەسەرچاوەیەكی سەرەكی وزە‌ و رێڕەوە بازرگانییەكان دادەنرێت، لەو شەڕەی ئەمریكا‌ و ئیسرائیل لە دژی ئێران، بەڕووونی دیارە ململانێیە بۆ سەرچاوەی وزە ‌و دابەشكردنەوەی ناوچەی هەژموون‌ و كۆنتڕۆلكردنی رێڕەوەكانی بازرگانیی جیهانی، كە شەڕ(ناوی شەڕی رەواو نا رەوای لەسەر ناسەپێت)، بووەتە میكانزمێك بۆ سەرلەنوێ رێكخستنەوەی بواری ئابووریی جیهانی. سێیەم: ئەوروپا هێزێكی ئابووریی پاشكۆی پەراوێزخراو لە گۆڕانكارییەكانی جیهانیدا: باسكردن لە دۆخی ئەوروپا، پێویستی بە بابەتێكی تایبەتتر هەیە بە فرەوانی شیكبكرێتەوە، لە دەرفەتێكی دیكەدا قسەی لەسەر دەكەین، بەڵام ئەوەی بۆ ئێستا پێویستە بگوترێت، وڵاتانی ئەوروپا سەرەڕای توانا ئابووریی ‌و كاریگەرییەكانیان، بەڵام لە دۆخێكی سەرلێشواوی‌ و لە دەستدانی ستراتیژیی سەروەریدا دەژین، واتە وڵاتانی ئەوروپا وەك ئەندامی یەكێتیی ئەوروپا و رێكخراوی ناتۆ، ئێستا كەوتوونەتە پەراوێزی گۆڕانكارییەكانی ئەندازەكردنەوەی هاوسەنگی هێزی جیهانی، وەك یۆرگن هابرماس دەڵێ، نەیانتوانی پرۆژەی یەكگرتوویییان وەك كارەكتێكی سیاسی تەواوبكەن، پرۆژەی مۆردێنەتە تەواو نەكرا. ئەوروپا هەربە پاشكۆیی پێرەوی سیاسەتەكانی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا خۆیان هەڵپەسارد، بە مشێوەیش رۆڵی یەكێتیی ئەوروپا وەك كارەكتەرێكی سیاسی بەرەو دواوە دەگەڕێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، هێشتا خاوەن هێزێكی ئابووری و جیوسیاسی ئەوتۆیە كە توانای بونیادی هەیە لەو قەیرانە دەربازی ببێت، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا دەتوانن بە یەكگرتوویی ئەوە بكەن ‌و خۆیان لە پەراوێزی سیاسیی جیهانی دەربازبكەن‌ و ببنە كارەكتەرێكی سیاسیی رێژەیی؟. لەم بارودۆخەدا ، ئایا چەمەكانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان وەكو خۆی ماون؟ چەمكە كلاسیکیەكان، بە تایبەتی چەمەكەكانی قوتابخانەی واقیعی وەك لەلای هانس مۆرگن ساو، چیتر ناتوانن هەڵسەنگاندن بۆ رەوشی جیهانێكی تێكئاڵاو بكەن، جیهانی نوێ، سەردەمی جیهانگیری سەروەری وڵاتانی خستەژێر پرسیار، ئابووری سنووربڕ ئاسایشی نەتەوەیی دەستەوەستان كرد، جۆرو هەڵایسانی شەڕەكان، پرسی رەوایەتی ‌و ناڕەوایەتی گوتارە میدیاییەكانی سەرلێشواو كردووە. بەم دۆخەوە ئێمە لەبەردەم پێداویستییەكی گرنگی هەنووكەیین، كە پێویستە جارێكی دیكە بوارێكی نوێ بۆ داڕشتنەوەی تیۆرەكانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان بكەینەوە، لەسەر بنەمای نوێ، كە هەڵوەشانەوەی ناوەندێتی و بەرفرەبوونی كارەكتەرە سیاسیە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەكان ‌و هەڵپەساردنی بەڵگەنامە‌و پەیاماننامەكانی نێودەوڵەتی لەبەرچاو بگرێت. هەنووكە نەتەوەیەكگرتووەكان دوای زیاتر لە حەفتاوپێنج ساڵ لە دامەزراندنی، وەك دامەزراوەیەكی پەكخراو و پەراوێزخراو لە رووداوە جیهانییەكان دا دێتە پێشچاو، ئەمەش بەهۆی پێكهاتەی ئەنجوومەنی ئاسایش و مافی ڤیتۆی پێنج دەوڵەتە هەمیشەییەکە، لێرەدا بەڕوونی ناكۆكی لەنێوان رەوایەتی یاسای نێودەوڵەتی و واقیعیەتی سیاسی بەدیار دەكەوێت.هێزە گەورەكانی جیهان بەتایبەتی ئەمریكا، وەها مامەڵە لەگەڵ نەتەوەیەكگرتووەكان دەكات، كە میكانزمێكی داردەستەیە، ئەوەش رێك ئەو بۆچوونەیە كە ئیدوارد كار پێناسەی دەكات و دەڵێ: "نیزامی دەولی رەنگدانەوەی هاوسەنگی هێزی جیهانییە نەك بەهاكان)دادپەروەری، ئازادی، دیموكراسی) (القیم المجردە)، هەر بۆیە پاشەكشێ‌و هەڵوەشانەوە لە جیهانگیری نیولیبراڵلیزمدا دەبینین، كە خۆی لە گەڕاندنەوەی سەرمایەیە بۆ ناو دەوڵەت ‌و بەدیاركەوتنی سیاسەتی "ئەمریكا لەپێشدا" بەنموونەی خۆپارێزی(الحمائیە) دەنووێنێ، كە دەوڵەتەكان ناچارن لەگەڵ واقیعیەتی سیاسی خۆبگونجێنن. بۆ تێگەیشتن لە رووداوە هەنووكەییەكان، پێویستە خۆمان لە دووانە كلاسیکییەكان رزگاربكەین(شەڕوئاشتی، ناوەندێتی و پەراوێز، باكووری دەوڵەمەند‌ و پێشكەوتوو لە بەرانبەر باشووری هەژارو دواكەوتوو)، واتە پێویستە لەجوغزێكی فرەوانترەوە سەیری جیهان بكەین، لەسەر بنەمای ئابووریی سیاسی جیهانی، شیكردنەوە ی چیڕۆكە سەپێنراوەكان و هەژموونی کولتووری ‌و تیۆرییەكانی دوای كۆلۆنیالیستی (داگیركاری راستەوخۆ)، چونكە لە سەردەمی نوێ، هێز تەنها داگیركردنی خاك نییە، بەڵكوو داگیركردن و كۆنتڕۆلكردنی چەمك ‌و مانا بەخشینە بە رووداوەكان ‌و "گێڕانەوەی زاڵەكان"، واتە پێدانی تێگەیشتنە بەهەر كارێك، تەنانەت ئەگەر دژی لۆژیکی تێگەیشتنی كلاسیكیش بوو لە رووداوە سەردەمییەكاندا. لەكۆتایی ئەم بابەتەدا دەتوانین بە كورتی بڵێین: سیستەمی نێودەوڵەتی لە قۆناخی نوێی درووستبوونەوەدایە، پەڕینەوە لەو سیستمە بۆنیزامێكی نوێی (دوای سەرمایەداری)، هێشتا بە تەواوی فۆرمەڵە نەبووە، واتە هەنگاونانە بۆ فرە جەمسەری لەناو خودی سەرمایەدارییدا، ئەو نیزامە نێودەوڵەتییە نوێیە، بە سیمای فەوزای (ئەنارشیزمی) رێكخراو، لەهەموو سووچێكی ئەم جیهانە هاوبەشمانایە دەناسینەوە، لەم سەردەمەدا هەژموونی راستەخۆ پاشەكشێ دەكات، هەرچەندە لەناوناچێت‌ و هێزی نوێ پەیدادەبن، بەڵام سەقامگیری ناهێنێ. بۆیە پرسیاری سەرەكی بریتییە لە قسەكەی هێنری كسینجەر كە دەڵێ " گرنگ نییە چۆن نەزمی جیهانی مسۆگەر دەكەین، بەڵكو چۆن ئیدارەی دەدەین‌ و بەبێ ئەوەی هەرەس بهێنێ"، ئەم چركە ساتە مێژووییە كراوەیە، تێیدا سیاسەت ململانێ نییە لەسەر هێز، بەڵكوو ململانێیە لەسەر پێناسەكردنەوەی خودی جیهان بەهەموو لێكەوتەكانییەوە.&nbsp;&nbsp; &nbsp;

هەندرێن ئەحمەد، رۆژنامەنووس ‌و شرۆڤەكاری سیاسیی

لەبارەی تاک جەمسەری

خوێندنەوە‌ و بەشدارییەك بۆ گفتوگۆیەكی بەرهەمدار&nbsp; &nbsp;سەردەمی دوای هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیەت‌ و بلۆكی سۆسیالیستی بە هەموو ئەزموون‌ و لێكەوتەكانییەوە، رووی لە سەردەمی تاك جەمسەری بە سەركردایەتی ئەمریكا كرد، كەسیمای ئەو سەردەمە پڕیەتی لە هەڵوەشانەوەی چوارچێوە و چەمكەكانی كۆتایی مێژووی فۆكۆ یاما، كە لەدوای كۆتاییهاتنی شەڕی ساردەوە جیهان بەڕێوە دەبات، لێرەدا چەپ خۆی لەبەردەم پرسیارێكی بوونگەرایی دەبینێتەوە، بە شێوەیەك سنووری شیكردنەوەی سیاسەت و رووداوەكانی رۆژانە تێپەڕبكات‌ و بەرەو دیدێكی قووڵی مێژوویی هزری هەنگاو بهاوێژێ. بەو مانایەی پێویستە چەپ ببێتە چەپی سەردەمێكی نوێ، تێپەڕی سەردەمی ململانێی دووانەی جەمسەریی بكات، چونكە تەنها بە لۆژیكی خەونی شۆڕشەكان‌ و سنووربڕی و لێكەوتەكانی جیوسیاسی، ناتوانێت وەڵامی پرسیاری بوون و كارگەرییەكانی بداتەوە. گۆڕانكارییە گەورەكان لە هاوسەنگی هێزی جیهانیدا، لە پاشەكشێی تاك جەمسەری و بە دیاركەوتنی سیماكانی فرەجەمسەری تێكەڵاو، بە مانای دابەشكردنەوەی هێز لەنێوان وڵاتان نییە، بەڵكوو بەومانایەشە كە پێویستە سەرلەنوێ پێناسەی خودی واقیعیەتی سیاسی بكرێتەوە. لەم بارەیەوە، چەپ ناتوانێت لەسەرهەمان گوتاری ناڕازیی تەقلیدی رۆژانە بەردەوام بێت، یان تەنها وەكو بیرگەیەكی ئایدۆلۆژی رووداوەكان شیكردنەوە بكات! بەڵكوو پێویستە هێزی بگۆرێت بۆ كارەكتەرێكی ستراتیژی، چەمك، تێگەیشتن ‌و سیاسەتی نوێ بەرهەمبهێنێت. چەپ لە رووی تێۆرییەوە، لەسەر بنەمای شیكردنەوەكانی كارڵ ماركس بۆ ململانێی چینایەتی كە بزووێنەری مێژووە دامەزراوە، بەڵام هەرچی سەرمایەدارییە وەكو خۆی نەماوە تەنها بەرهەمهێنەری پیشەسازیی بێ، بەڵكوو بووەتە هێزی دارایی، ژیریی دەستكرد‌ و ئابووریی سنووربڕ، بۆیە بونیادە شیكاریەكانی كلاسیكی تەنها بەس نییە بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئالنگارییەكانی ئەم سەردەمە نوێیە. ململانێكانی ئەمڕۆ تەنها لەناو یەك دەوڵەتدا قەتیس نییە، سەرمایەداری بووەتە فاكتەری دابەشكاری ‌و خۆسەپاندن، لە رێگەی زنجیرەیەكی درێژ و فرەوان لە بەرهەمهێنانی جیهانی‌ و تۆڕەكانی زانیاری‌ و سەكۆكانی تەكنۆلۆژی، دواجار هێز‌و زانیاری‌ و بازاڕی بەدەستەوەیە. یەكەم ئەركی چەپی سەردەم بریتییە، لە نوێكردنەوەی چەمكەكانی تێگەیشتن ‌و هەڵسەنگاندنی خۆی، لە ڕێگەی گۆڕینی تێگەیشتنی خۆی بۆ جۆرەكانی ململانێی چینایەتی&nbsp;كە تەنها لە دووانەی (سەرمایە/ كار)دا قەتیسی نەكات، تێگەشتنێكی قووڵتر بەدەست بهێنێت، بە بەستنەوەی ئابووریی سیاسی ‌و دەسەڵات و تەكنولۆژیا ‌و جوگرافیای سیاسی، هەر ئەوەشە میشێل فۆكۆ&nbsp;ئاماژەی پێدەدات كاتێك دەڵێ:" ئەمڕۆ دەسەڵات تەنها لە یەك دامەزراوەی سیاسییدا خۆی نابینێتەوە، بەڵكوو بەربڵاوەو لە تۆڕێكی پەیوەندی و گوتار"ـە ئاراستەكراوەكان خۆی دەبینێتەوە". لەگەڵ ئەم تێگەیشتنەمان بۆ ئاستی جیهانی نوێ، دەكرێ دۆخەكە لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا خراپتر بێ، چونكە ئەو شەڕانەی لەناوچەكە روودەدەن، ئالنگارییەكی دوولایەنی رووبەڕووی&nbsp;چەپەكان دەكاتەوە، لەلایەك ناتوانرێت ئاكار ‌و رەهەندەكانی ئیمپرالیەتی پەیڕەوكراو لەسیاسەتەكانی نێودەەوڵەتی فەرامۆش بكرێت، هەرچەندە لە بەرژەوەندی گەلێكی دیاریكراویش بێ، ئەوەتا ویلایەتەیەكگرتووەكانی ئەمریكا پەیڕەوی هەموو شێوەكانی هەژموون گەرایی ‌و بونیادنانەوەی خۆی لەئاستی هەرێمایەتیدا دەكات، لەلایەكی دیكەشدا كورت كردنەوەی هەموو ململانێكان لەسەر فاكتەر‌و رەهەندی سیاسەتەكانی ئیمپریالی، وادەكات رۆڵی كاراكتەرە هەرێمایەتی و رژێمە دەسەڵاتخواز‌و دیكتاتۆرەكانی ناوچەكە فەرامۆش بكرێت. كە خۆیان بەرهەمهێنەری تەنگژەو قەیرانە ناوخۆییەكانی خۆیانن‌و لەرەخەساندنی دادپەروەری كۆمەڵایەتی ‌و خۆشگوزەرانی ‌وئاشتەوایی‌ و بنەماكانی دیموكراسیەت شكستیان هێناوە. لە بەرانبەر دۆخۆێكی ئەوهادا، پێویستە چەپ سیاسەتی رەخنەگرانەی دووانەیی پەیڕەو بكات، رەخنە لە هەژموونی دەرەكی و شەرپێفرۆشتن ‌و خۆ بەهێزكردن بەهێزی دەرەكی بگرێت، لە هەمانكاتدا رەخنە لە دیكتاتۆریەت ‌و چەوساندنەوەی ناوخۆیی بگرێت ‌و بە بیانوی جیاواز لەبیرخۆی نەباتەوە. چەپ لەسەر ئاستی رێكخراوەیی ‌و جەماوەریدا، قەیرانەكەی هیچی كەمتر نییە لە تەنگژە هزریەكەی، ئەو حزبانەی لە سەردەمی دەوڵەتی نەتەوەیی و بەرەنگاربوونەوەی داگیركەر دروستبوون، چ لەكۆمەڵگەی پیشەسازی بن یان لە كۆمەڵگەی دواكەوتوو و دەرەبەگایەتی، ئەمڕۆ رووبەڕووی ژینگەیەكی سیاسی نوێ دەبنەوە، ئەم ژینگەیە پشتی بەخێرایی، خۆگونجاندن، پەیوەندی، پێشكەوتنی تەكنۆلۆژی وسەكۆكانی ژیریی دەستكرد دەبەستێت، ئەو حزبانە بە تەنها ناتوانن جەماوەر و تەیار كۆبكەنەوە، چونكە شێوازی نوێ لە كاری سیاسی پەیدابووە لە هەناوی تۆڕو بزووتنەوە كۆمەڵایەتییە جیاوازەكاندا. لەو چوراچێوەیەدا دەكرێ تێگەیشتنەكەی بیرمەندی ماركسی هاوچەرخ ئەنتۆنیۆ نێگری لەبارەی چەمكی جەماوەر- Multitude&nbsp;كە لەبری (گەل)باس دەكات، بهێنینەوە، كەدەڵێ "كاری سیاسی لەنێوان كارەكتەرە جیاوازەكان دابەش دەبێ، وەك یەك جەستەی بەرهەمهێنانی هێزی كۆمەڵی"، لەم تێگەیشتنەوە كۆنتڕۆڵكردنی ئەو كارەكتەرانە لە چوارچێوەی یەك رێكخراوەی تووند و وشكی حزبێك ئاسان نییە، ئەوەش چەپ ناچار دەكات بیر لە میكانزمەكانی رێكخراوەییش بكەنەوە، بەبێ ئەوەی پڕۆژە سیاسیە ستراتیژییەكانیان لەدەست بدەن.هێشتا ئالنگاری گەورەی دیكە دەمێنێت، بە تایبەتی لە بواری رۆشنبیری ‌و بابەتە نەریتییەكان، ببینە ململانێی ئێستای جیهان تەنها لەسەر سەرچاوەكانی سامان و دەسەڵات نییە، بەڵكوو ململانێیە لەپێناو پێناسەكردنی خودی ئەوەی هەیەو پێی دەگوترێ ژیان گوزەریی - واقیعییەتی سیاسی، كێ توانای پێناسەكردنەوە و بەرهەمهێنان‌ و سەپاندنی دیدوبۆچوونەكانی خۆی هەبێت، واتە زۆرترین بەشە هێزی هەیە. لەم روانگەیەوە جارێكی دیكە گرنگی بۆچوونەكەی گرامشی بەدیار دەكەوێت، كەناوی دەنێ"هەژموونی کولتووری"، چونكە خۆسەپاندن تەنها بەهێز نییە، بەڵكوو بەتوانای ئاراستەكردن ‌و سەركردایەتیكردنی هۆشیاری گشتی دەبێ. لەو دیدگەیەوە پێویستە چەپ رۆڵی خۆی لەسەر پیشاندانی كێشەكانی ناوخۆیی و جیهانی بەو گێڕانەوە- سردیە گونجاوەی كە خۆی هەڵیدەبژیرێ نەك لەسەری دەسەپێندرێت بگێڕێت، هەروا نابێ خۆی تەنها وەكو ئۆپۆزسیۆنێكی سیاسی پیشان بدات، بڵێ من ئۆپۆزسیۆنم! ئەم گوتنە چاولێكەرییە، چەپ خۆی ئۆپۆزسیۆنە بۆتەیاركردنی جەماوەرو بەدەستهێنانی مافەكان، نەك هەر ناوێكی سواو، بۆیە چەپ لەسەریەتی چەمەكەكانی دادپەروەری، ئازادی،هاوڵاتیبوون، نیشتمانپەروەری و پێكەوەژیان دابڕێژێتەوە، بەشێوەیەك بگونجێت لەگەڵ سەردەمێك كە بە خێراییەكی زۆر لەگۆڕاندایە، دەبێت بای ئەوە پێشبینی بكات، ئەگەر و پێشهاتەكان چییە؟ لەسەر بنەمایەكی واقیعی، توانای رووبەڕووبوونەوەی ئالنگارییەکانی هەبێت.هەرچی پەیوەستە بە پێشبینیكردنی وەڵامی پرسیاری، ئایا چەپ دەگەڕێتەوە گۆڕەپانەكە؟ بە چ ئاست و بە چ شێوەیەك دەگەڕێتەوە؟ ئایا هەر لەچوارچێوەی نموونەكانی سەدەی رابردوو‌و كلاسیكیاتی دووانەی چەپ و راستدا دەبێت، یان دەتوانێت پڕۆژەیەكی نوێی ئازادیخوازی بە هەموو ماناكانییەوە بڕیاربدات، وەڵامدەرەوەی هەموو بارگرژی ‌و تەنگژەكانی سەدەی بیست ‌و یەك دەبێت؟. وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە لەسەر توانا‌و خوێندنەوەی چەپەكان لە جیهان‌ و لەناوهەر كۆمەڵگەی هەر وڵاتێكدا، لەسەر بنەمای سێ ئەركی بەیەكەوە گرێدراو دێتە دی: ئەركی یەكەم بەرهەمهێنانی تیۆرییەكی نوێیە خوێندنەوە كلاسیكیەكان هاوتەریب بكات لەگەڵ جیهانی هاوچەرخ، ئەركێکی دیكەی بونیاتنانی رێكخراوەیی خۆگونجێنەرە لەگەڵ پێداویستییەكانی گۆڕەپانی تێكۆشان، ئەركی سێەمیش پێشخستنی گوتاری سیاسییە، كاریگەری لە هۆشیاری گشتی بكات.بە بۆچوونی من ناتوانرێت تەنها بە داكۆكیكردن لە مێژووی تێكۆشان‌ و رابردوو بەرەنگاری لێكەوتەكانی ئێستا ببینینەوە، بەڵكوو پێویستە داهێنان لە بەدەستهێنانی ئاییندەدا بكەین، لە جێهانێك و لە گۆڕانكارییە گەورە و خێراكانی هەنووكەییدا، كە هیچ شتێك لەسەر بونیادی خۆی نەماوەو نامنێت‌، هەر رۆژ ئاژاوەیەك زیاددەكات، چەپ تەنها بزووتنەوەییەكی سیاسیی دڵخوازنییە، بەڵكوو پێداویستییەكی فیكرییە بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگی و سەقامگیریی بۆ سیستەم‌ و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی.

بابەتەکانی هەندرێن ئەحمەد

لەبارەی تاک جەمسەری

چەپ لە سەردەمی جیهانی نوێدا