وتەیەکی ئینشتاین هەیە، دەڵێت: "گەردوون و گەمژەیی مرۆڤ سنوریان نییە"، ئەو کەسەش بە هۆکاری بیرکردنەوەی جیاواز، نوسین و مومارەسەی ئازادی، بیر لە سەندنەوەی مافی ژیان لە گەنجێک، ڕۆحێکی یاخی دەکاتەوە، جگە لە گەمژەیەکی نێو ئەم ڕووبەری بێ سنورییە شتێکی دیکە نییە. گەمژەی دەرەسنور، بوونەوەرێکی دڵڕەقی نێو گەردوون و داماڵراو لە هەر بەها و پرەنسیپێکی ئەخلاقی و مرۆیی نەبێت، هیچی دی نییە. سیاسی قین لە دڵ، شعور و گرفتە دەروونییەکانی خۆی دەکات بە بەشێک لە کاروباری گشتی و تێکەڵ بە دەوڵەت و دامەزراوەکانی حکومڕانی دەکات. ڕق و کینە لە کاری حکومڕانیدا، حاڵەتێکی کۆمەڵایەتی و سایکۆلۆژی ئاسایی نییە، بەڵکو جۆرێکە لە نەخۆشی و بەهۆیەوە ژیان و ئازادی کەسانی دی دەکەوێتە بەردەم مەترسی و ئازار و مەرگەوە. ئەوکاتەی گەمژەیی و ڕق تێکەڵ بە دەسەڵات دەکرێن، دەبێت چاوەڕوانی مەترسی گەورە بین، چونکە لە دۆخی ئاوێتەبوونی ئەم دووانەدا، سەرجەم میکانیزمەکانی دەسەڵات لە دامەزراوەی ئاساییەوە دەگۆڕێن بۆ ئامرازی سەرکوتکردن، چەپاندن، ئەشکەنجە، زیندان و تیرۆر، دەگۆڕێن بۆ ئامرازی کۆمەککردن بە خنکاندنی ئازادی و بەرهەمهێنانی ڕق و مەرگ. مەترسییە گەورەکەش ئەوەیە، لە وەها دۆخێکدا، قانون، میدیا، لەشکر و کۆی دامەزراوەکانی دیکەیش تێکەڵ بە هەست و مەیلی شەخسی دەکرێن و دەچنە خزمەتی فراوانکردنی ڕووبەرەکانی مەرگ و خوێن، سەرەنجامیش مەرگ و تیرۆر دەبن بە جوانترین دیاری و دەستکەوتی کەسی سیاسی ڕۆچوو لەنێو زەلکاوی ڕق و کینەدا. دۆخی تیرۆری سەردەشت عوسمان، ساتەوەختی ئاوێتەبوونی ئەم گەمژەیی و ڕق و کینەیە بە دەسەڵات.&nbsp;&nbsp;ڕق لە ناوەوەی دەسەڵاتدا، بە تەنها هەستێکی کەسی ڕووت نییە، بەڵکو ڕێگە و فۆرمێکی بڕیاردانیشە، واتە کاریگەری بەسەر دەوڵەت و چارەنوسی ژیانی هاوڵاتیان و کۆمەڵگەدا دادەنێت. ڕق، کە دەبێت بە بەشێک لە سیاسەت، هەمووان دەکەونە بەردەم لۆژیکێکی ترسناک، لۆژیکێک دەتوانێت لە ڕێی پەرچەکرداری نائەقڵانی و زمانی تۆڵەوە، ڕووبەرێکی گەورە لە تۆمەتبارکردن و پیسی و گەندەڵی دروستبکات، چونکە لە ژینگەی ڕقدا، کەسی بڕیاربەدەست بەرامبەرەکەی وەک دوژمن دەبینێت، نەک ڕکابەرێک، بۆیە لەناوبردنیشی لە ڕووی فیزیکییەوە وەک پێویستییەک و ئەرکێک تەماشا دەکات. بەکورتی ڕق، سیاسەت لە ئیداەردانی بەرژەوەندییەوە بۆ گۆڕەپانی شەخسی دەبات، ئەمەش پێچەوانەی سەرەتاییترین مەرجەکانی هەر حکومڕانییەکی سەرکەوتووە، لەبەرئەوەی حکومڕانی سەرکەوتوو پشت بە هاوسەنگی، ئەقڵانییەت و توانای کەنارخستنی نەیارەکانی دەبەستێت، نەک وێرانکرن و لەناوبردنیان.&nbsp;&nbsp;کاتێک دڕندەکەی ناوەوەمان کۆنتڕۆڵی ڕەفتار و بڕیارمان دەکات، هەوڵدان بۆ بوون بە پۆلیسی مەرگ و تیرۆر وەک دەستکەوت دەبینین. لێرەوە سیاسی ئاڵودەبوو بە ڕق نەک دەگۆڕێ بۆ کەسێکی توڕە و مەرگدۆست، بەڵکو بە تیرۆری جەستەیی تێرنابێت و دەست بۆ تیرۆری کۆمەڵایەتیش دەبات. سەردەشت ئەو گەنجە ڕۆژنامەنووسە بوو، لەبری جارێک، دووجار تیرۆرکرا، تیرۆرێکی جەستەیی و تیرۆرێکی مەعنەوی و کۆمەڵایەتیش.&nbsp;&nbsp;ڕق، ڕووبەرەکانی بیرکردنەوەی مرۆڤ قفڵ دەکات، وا دەکات بە دوو چاوی ساغەوە، کوێر بین و هیچ نەبینین. ڕق، ئەم ڕەگەزە ترسناکەی ناوەوەی مرۆڤە هەر کاتێک کۆمەکت پێکرد، دەتوانێت سەرتاپای بیرکردنەوە، هۆشیاری و ڕەفتارت داگیربکات، بۆیە کاتێک ڕق دەگۆڕێت بۆ دەسەڵات و دەچێتە سەر کورسی بڕیاردانەوە، لەو ساتەوەختەوە هەرزانترین شتێک دەبێت بە خوێنی مرۆڤ، جونکە لە سەرزەمینی ڕقدا، نە خۆر هەڵدێ و، نە سروشت باوەش بۆ جوانییەکانی ژیان دەکاتەوە.&nbsp;&nbsp;ئەوەی سەردەشت عوسمانی بەرەو مەرگ برد، بە تەنها نوسین و کاری ڕۆژنامەنوسی، جوڵە و بزێوییەکانی ڕۆحێکی یاخی پڕلە ژیاندۆستی نەبوو، ئەو پەنجە بزۆزانە نەبوون، کە هەوڵیدەدا سەر بە ماڵی ستەم و ئەقڵە داخراو و ژەنگگرتووەکانی سیاسەتی کوردیدا بکات، بەڵکو ئەو سەرزەمینی ڕق و کینە خێڵەکییە بوو، جگە لە هەڕەشە و خوێن و تیرۆر، بە زمانێکی دی ئاشنا نەبوو. زمانی خوێن، ئەو دەبەنگی و داڕمانە ئەخلاقییەیە، ئیگۆکەی گەلێک لە کێشی خۆی قورسترە، ئیگۆیەک، دەخوازێت هەمووان لەبەردەمیدا بکەوینە سەرئەژنۆ و وەک کۆیلە و مرۆڤە بچووکەکانی دەوری خۆی، بوونێکی پاسیڤی بچووک، بێدەنگ و دۆڕاو بین.&nbsp;&nbsp;کۆمەڵگە ئەوکاتە دەکەوێتە بەردەم مەترسی نابوتبوونەوە، کە ڕق دەچێتە سەر کورسی دەسەڵات، کە کینە و خوێن و تیرۆر مێژوو دەنووسنەوە. مێژووی مرۆڤایەتی، ژیاری گەلان، لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، لە نمونەی قوربانیانی ئەقڵی ڕق و کینەی کەم نین، بەڵام ئەوەی لەو مێژووەدا جوان و گەورە ماوەتەوە، ئەو جوانی و ئیرادە بەهێزانەن، کە بوونەتە قوربانی دەستی ڕق و خوێن، نەک ستەمکارانی نێو کارخانەی ئەقڵی ئەشکەنجە و تیرۆر.&nbsp;&nbsp;

بابەتەکانی جەعفەر عەلی

ڕق و مێژوو.. بە یادی سەردەشت عوسمان