دوو ئۆجەلان هەن. ئۆجەلانێک وەک سیاسەتکارێکی واقعبین\ریالیست و پراگماتیست. ئۆجەلانێکی فەیلەسوف. ئۆجەلانی سیاسەتکار لەلایەن بەها گەردوونییەکانی ئۆجەلانی فەیلەسوفەوە ئاراستە دەکرێ، بەڵام ئەو بەها گەردوونییانە رێی لێ ناگرن سیاسەت بکا چونکە لە واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوری و جیۆپۆلەتیکی و سیاسەتی نێودەوڵەتی بەباشی تێگەیشتوە. کورد کڵاشینکۆڤی هەیە نەک ئێف-١٦. کڵاشینکۆڤەکەش خۆی دروستینەکردووە. دووژمنەکەت توانای جینۆسایدی هەیە، سڵیشی نەکردۆتەوە لە قەتڵوعام.دەوڵەت مافی هەر نەتەوەیەکە، بەڵام دوونیا لەڕێی قانون و ئەخلاقەوە بەڕێوەنابرێ. قۆناغێکی کورد سڕینەوە بو. قۆناغێکی خەباتی چەکداری بو تا سڕینەوە کۆتایی پێ بێ و کورد بناسرێ و دانی پێ دابنرێ. دەکرێ ١٠ ساڵ تا ٢٠ ساڵی داهاتوش قۆناغی شەڕکردنی کورد بێ لەناو دەوڵەتەکان. لە هەرێمی کوردستاندا ئەمڕۆ ئەگەر کێشەیەک هەبێ، زیاتر کێشەی ناوخۆیییە تا کێشەی ئێثنیکی. بەڵێ، سوریا و تورکیا رێگایەکی دووریان ماوە بگەنە عێڕاق، بەڵام ئەگەر رێککەوتنەکەی ئەمڕۆی نێوان کورد و دیمەشق سەربگرێ و پرۆسەی ئاشتیش لە تورکیادا سەرکەوتو بێ، کورد چیتر شەڕی ئەوە ناکا بناسرێ، بەڵکو شەڕی ئەوە دەکا شێوەژیان و سیاسەت و فەلسەفە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابورییەکەی قوڵ بێتەوە.بۆیە؛بێ تێگەییشتن لە هەردوو ئۆجەلان، کورت دەهێنین کە لێی تێ بگەین. کاتێک سیاسەت دەکات وا هەست دەکەیت بەها فەلسەفییەکانی وەلاناوە ئەگەرنا چۆن لەگەل ئەردۆغانێکی تاغوت و باخچەلییەکی فاشیست رێکدەکەوێ. ئۆجەلان تەنانەت بۆ لایەنگرە سەرسەختەکانی خۆیشی توشی شۆکیان دەکات کاتێک هەندێک هەڵوێست دەنوێنێ. بۆ نمونە، کاتێک لە ٢٠١٣ گوتی با پەیماننامەی مەدینە بە بنەما بگرین بۆ رێککەوتنی کورد و تورک، خەڵکێک توشی شۆک بو چۆن ئۆجەلان ئەزمونێکی سەرەتایی ئیسلام بە بنەما دەگرێ. خۆ کاتێکیش دەفەلسەفێنێ، وا هەست دەکەی رۆمانتیکانە لە دوونیای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانێ. بۆیە کەسێکی وەک دەیڤد گرایبەر پێیوایە کەم فەیلەسوف و سیاسەتکار هەن هێندەی ئۆجەلان توانیبێتی فەلسەفە سیاسییەکەی لە واقیعدا پێشبخا.بەڵام لە راستید واقعی ئۆجەلان کە سیاسەتی تێدا دەکات، شتێکی ترە. شەهید د قاسملۆ کۆماری ئیسلامی باش دەناسی، دەشیزانی داواکانی بەتەواوی بەدینایەن، بەڵام دەیەویست رێکبکەوێ لەگەڵ دەوڵەت تا گەلەکەی دەربەدەر و ئاوارە نەبن و گوندەکانیان نەڕوخێن و ژیانیان لێ وێران نەبێ و روبەڕوی جینۆساید نەبنەوە. خۆ قاسملۆ لە ئەوروپا بو، لە زیندانیش نەبێ تا وەک هەندێک دەڵێن لەژێر زەخت پڕۆسەی ئاشتی بەڕێوەببات، دەشیزانی خودموختاری نابەخشرێتە کورد، بەڵام سور بو لەسەر ئاشتی چونکە تاکە رێگەیە.ئۆجەلان بۆ ئەوەی بەها گەردوونییەکانی لەناو دوونیای نەتەوە-دەوڵەتی فاشیستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێ بکاتەوە، ناچارە وەک سیاسەتکار مامەڵە بکا ئەگەرنا گەلەکەی جینۆساید دەکرێ. بەشێک لە خەڵک لەوە تێ ناگات کە بۆچی ئۆجەلان لە سیاسەتکردندا وا دەردەکەوێ سازشی کردبێ. ئۆجەلان ناچارە واقیعبینانە لە دوونیا بڕوانێ و پراگماتیستانە سیاسەت بکا تا گەلەکەی لە قڕکردن بپارێزێ. کاتێک گەلی فەلەستین جینۆساید دەکرێ، لە دوونیای ئەمڕۆدا کە قانونی نێودەوڵەتی بێباهەترین شتە لەلایەن زلهێز و هێزە هەرێمییەکانەوە، کەسێک قسەیەکی نەکرد. ئێستا وا سوریا هەمان هەنگاو هەڵدەگرێ، خۆ ئەگەر سوریا لەلایەن تیرۆریستەکانی دووێنێوە بەڕێوەنەبرایە، دوونیا دیسان دەنگی نەدەکرد، ئێستا ئەگەر نوقەیەکی لێوە دێ بە هۆی ئەوەیە هێشتا یادەوەریی دوونیا لە شەڕی داعش و کاریگەریی کورد کۆتایی نەهاتوە و هێشتاش رژێمی سوریای نوێ خۆی نەگرتوە. ئەگەر سوریا تورکیا بوایە دڵنیابن رەوشەکە دوو ئەوەندە خراپ دەبو.بەڵام ئۆجەلان بڕوای بەوەیە ئەو سیاسەتە واقیعبینانەیە وا دەکات لە داهاتوی نزیکدا تورکیا بە دیموکراسی بکا. بەدیموکراسیبونی تورکیا قورسە، بەڵام مەحاڵ نییە. هەنگاوی هێواش تا کورد وەک بکەر و زاتێکی سیاسی بمێنێتەوە ئەگەر لەڕوی سەربازیشەوە لاواز ببێ.خەڵکێک وا دەزانێت شەڕکردن لەگەڵ دووەم گەورەترین هێزی ناتۆ لە پشتی مۆبایلێکەوە لە قاوەخانەیەکەوە دەکرێ. پەکەکە ٤٢ ساڵە شەڕ دەکات، پەنجا ساڵە خەبات دەکات. پەکەکە نە لە شەڕ و نە لە سیاسەت کەمی نەهێناوە، بەڵام دەبێ لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییە گەورانەی لە دوونیا رودەدەن، خۆی بگونجێنێ، خۆگونجاندن ئەگەر دەرفەت هەیە لەناو دەوڵەتدا نەک تەسلیمبون. ئەگەر تەسلیمبون بوایە، پێویستی بە پرۆسەی ئاشتی نەدەکرد. پرۆسەی ئاشتی پرۆسەیەکە لەلایەن دوو هێزەوە رودەدا، هەڵبەتە پەکەکە و کورد بە هیچ شێوزێک تەسلیم نابن. بهێننە پێش چاوی خۆتان یەکێتی لەگەڵ بەعس رێککەوبوایە لە ١٩٨٣، دەکرا کورد بەژێر ئەو هەمو چەوساندنەوەیەدا نەڕۆیشتبوایە. ئەگەر رێگایەکی تر هەبێ بۆ بەدەستهێنانی ماف جگە لە رێگای چەکداری، دەبێ دەرفەتی پێ بدرێ چونکە کورد نابێ هەروا خۆی ببینێ کە بۆ ئەبەد دەبێ شەڕ بکا، توانا سەربازییەکانی دەوڵەتە فاشیستەکانی ناوچەکە زۆر لە توانا سەربازییەکانی کورد بەهێزترن. کورد و عەرەب و تورک و فارس و نەتەوەکانی تریش لەو ناوچەیەدا ناتوانن جیۆگرافیاکەیان بگۆڕن. چارەیەکی تریان نییە هەر دەبێ رێکبکەون.ئەمڕۆ سەرۆکی ئەمریکا هەڕەشە لە هاوپەیمانەکانی دەکات بە داگیرکردنی خاکیان. بۆردێکی دروستکردووە کە دژە کوردەکان جێیان گرتوە و دەیەوێ لەجیاتی نەتەوە یەکگرتوەکان بۆ خۆی بەکاریبێنێ. بێگومان کورد هێشتاش لە ئەمریکا دۆستی هەن و پێویستە کۆی تواناکانی بەکاربێنێ بۆ ئەوەی وەک دۆست بمێننەوە و کاریگەریی لە ترامپ و کۆشکی سپی و ئیدارەکەی دروستبکەن، بەڵام مەبەستم ئەوەیە بڵێم قۆناغی ئێستا واقیعبینی و پراگماتیزمی لازمە، نەک خەون و خەیاڵ، ئۆجەلانی و رۆژئاڤاش هەر ئەوە دەکەن. هەروەک چۆن هەرێمی کوردستان لە ٢٠١٧ ناچار بو قبوڵ بکا کەرکوک و ناوچە جێناکۆکەکان بەجێبێڵێ. ئەمڕۆ پارێزگاری کەرکوک کوردە، ئەگەر سیاسەتی باش بکا و کورد بەها ژیانییە دیموکراسییەکان لەوێ پێش بخا، ١٠ ساڵی تریش هەر کورد دەبێ. سیاسەت وا ناکرێ. ریفراندۆم ئەزمونێکی باش بو. خەیاڵێکی گەورە، حەقێکی شەرعیی، دژ بە کەس نەبو، کەچی هەمو دوونیات بون بە دژ. عێراق کە هەوڵێکی باشی بەدیموکراسیبونی ناوە، خەریک بو هەمو پڕۆسەی بەدەستوریبونی مافەکانی کورد هەڵوەشێنێتەوە. ئێستا رۆژئاڤا لەبەردەممانە. لە هەمو روێکەوە مافی کوردە ئەوەی هەبێ کە داوای دەکات، بەڵام هێزی دەوڵەت-نەتەوەی سوری و هێزە ئیقلیمییەکان، ئەوە قبوڵ ناکەن، توانای رۆژئاڤاش هێندە نییە بۆیە لە ئان و ساتی جینۆساید دایە. بۆیە رێککەوتن رێگا هەرە باشەکەیە. بۆیە جەلال تاڵەبانی راستی گوت کە دەوڵەتی کوردی خەونی شاعیرانەیە. ئەو مەبەستی ئەوە نەبو شتێکی شەرعیی نییە یا خەونێکی جوان نییە، بەڵام بەدەستهێنانی مەحاڵە. بۆیە سیاسەت راستە هەوڵە بۆ بەدەستهێنانی ئەو ئایدیاڵ و بەهایانەیە دەتەوێ ژیانی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی پێ رێکبخەی، بەڵام واقیعی سیاسەت ئەوەیە کە بزانیت چی بەدەستدێ لە ئێستادا و یاری یان هەمو یان هیچ نەکەیت، بەڵکو چی بەدەستدێ لە ئێستادا و چی بەدەستدێ لە داهاتودا.رۆژئاڤا و دیمەشق وا دیارە رێککەوتون، هیوادارم رێککەوتنەکە جێبگرێ و سورییەکان بە کۆی رەنگ و دین و مەزهەب و ئێثنیسیتییەکانیەوە ژیانێکی باشتر دەستپێبکەن. خەبات بۆ وەکیەکی و ئازادی و دیموکراسی و پێکەوەژیان و شوناس، هەڵپەز و دابەزی زۆری تێدەکەوێ، بەڵام تەنها ئەوانە سەردەکەون کە واز لە ئایدیاڵەکانیان ناهێنن و نە سەرکەوتن توشەی هەیەجانیان دەکا، نە شکستیش توشی بێهیوایی.

بابەتەکانی کەمال چۆمانی

دوو ئۆجەلان هەن.... رێککەوتنەکەی رۆژئاڤا و دیمەشق