هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ لە قۆناغێکدایە کە تێیدا گفتوگۆ تەنها هەڵبژاردەیەکی سیاسی نییە، بەڵکوو پێویستییەکی چارەنووسسازە. کاتێک دامەزراوەکان دەوەستن، پەرلەمان بێ سەرۆکایەتی دەمێنێتەوە، حکومەت کاربەرێکەرە و پێکهێنانی دواکەوتووە، و هاووڵاتی لە نێوان بێهیوایی و چاوەڕوانیدا ڕۆژان دەژمێرن، ئەوە تەنها قەیرانی دەسەڵات نییە، قەیرانی متمانەیە، قەیرانی ڕەوایەتیی و زەنگی مەترسییە.نزیکەی ساڵێک و پێنج مانگ بەسەر هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستان تێپەڕیوە، بەڵام تا ئێستا نە سەرۆکایەتی پەرلەمان تەواو بووە و نە حکومەتی نوێ پێکهاتووە. ئەم دواکەوتنە نابێت بە ناوی نەسازان و بەرکەوتەی هەڵبژاردن بشاردرێتەوە، چونکە ڕاستییەکە ئەوەیە، کێشەکە سەرچاوەی لە بێ متمانەیی و حیزبایەتییەکی قووڵ و نەخوێندنەوەی بارودۆخی هەرێم و ئەزموونی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردە بەشێوەیەک کە هەیە سەرچاوەی گرتووە.ئەو گەلەی کۆمەڵکوژ کرا، ئەنفال کرا، بە کیمیاباران سووتێنرا، ئەو گەلەی ڕاگوێزرا، خاکەکەی بەعەرەب کرا، ئەو گەلەی ڕەوی بەکۆمەڵی ئەنجامدا، و بە نرخی خوێنی هەزاران شەهید دەستکەوتی ئازادیی خۆی بەدەست هێناوە و پاراستوویەتی، شایستەی ئەوە نییە لە ناو ململانێی ناوخۆدا هێزی خۆی لەدەست بدات. نیشتمان بە شەڕی ڕاگەیاندن و سۆشیال میدیا، بە بێباکی و خۆسەپێنی و تاکڕەوی و گوێ نەگرتن لە یەکتر بەرەو هەڵدێر دەڕوات، ئەزموونی نسکۆی ١٩٧٥ و بەرەی کوردستانی و ڕێککەوتنی واشنتن ئەوەی سەلماند هەرێم و ئەزموونەکەی تەنها و تەنها بە یەکڕیزی دەپارێزرێت.ئەمڕۆ هەرێم بە ڕوونی لە نێوان دوو بەرەی سەرەکی دابەش بووە. ئەم هاوکێشەیە بە شێوەیەکی ئاشکرا دیارە، کە هیچ لایەنێک بە تەنها ناتوانێت حکومەت پێکبهێنێت. لێرەدا ژمارەی کورسی گرنگە، بەڵام ژمارە بە تەنها چارەسەر نییە. لە شوێنێکدا کە هاوسەنگی هێز هەیە، جوگرافیا هەیە، بارودۆخێکی دیار و هەستیار هەیە، دەبێت بنەمای کار گفتوگۆ و ڕێککەوتن و سازان بێت، نەک هەوڵی سڕینەوەی یەکتری.ئەوەی هەرێمی کوردستان پێویستی پێیەتی، بردنەوەی حیزبێک بەسەر حیزبێکی تردا نییە، بەڵکوو بردنەوەی هەرێمی کوردستانە. بردنەوەی ڕاستەقینە ئەوەیە دامەزراوەکان بپارێزرێن، شکۆ بۆ هەر سێ دەسەڵاتەکە بگەڕێنرێتەوە، متمانەی خەڵک بگەڕێتەوە، و هاووڵاتیان هەست بکەن کە بەرژەوەندی گشتی، کوردایەتی و هەرێمی کوردستان بوونی هەیە، نەک تەنها بەرژەوەندی حیزبایەتی و کەسی.ئەو پەرلەمانەی کە بە دەنگی خەڵک هەڵبژێردراوە، ئەگەر بە خواستی ململانێی حیزبی داخرا بێت، ئەوە تەنها داخستنی دەرگای پەرلەمان نییە، داخستنی دەرگای متمانەی گەلە. پەرلەمان ماڵی یاسادانان و چاودێریی حکومەتە، داخستنی ئەو ماڵە، واتای وایە بڕیاری کۆتایی دراوە بۆ لەباربردنی ئەو ئەزموونە.درێژەدان بە شەڕی ڕاگەیاندن و داخستنی دەرگاکانی گفتوگۆ بە ڕووی یەکتردا، ئاماژەیە بۆ بڵندترکردن و پانترکردنی دیوارەکانی نێوانیان، بۆیە هەر دواکەوتنێکی تر لەم بارودۆخە دژوارە لە پێکهێنانی پەرلەمان و حکومەت، تەنها بێمتمانەیی خەڵک زیاد ناکات، بەڵکوو هێڵەکانی دوو ئیدارەیی قووڵتر و زەقتر دەکات، درزە سیاسییەکان فراوانتر دەکات، و زەنگی مەترسی بۆ داهاتووی هەرێم لێدەدات. ئەو دیوارانەی بە ڕق و کینە و دوژمنایەتی دروست دەکرێن، بە هەمان شێوەی هەڵکەندنەوەیان ئاسان نییە، گەنجان و خەڵکی بەشمەینەت توانای وەستانیان نابێت لەسەر ئێوە.لە دەرەنجامی ئەو بارودۆخە دژوار و ناسکەدا، باشترین بژاردە و بنەما بۆ ڕێککەوتن ئەوەیە گفتوگۆ لەسەر خاڵە هاوبەشەکان دەست پێبکات، نەک لەسەر جیاوازییەکان. مووچەی فەرمانبەر، فشارەکانی بەغدا، بێهیوایی گەنجان، کۆچی گەنجان و بەهرەمەندان و مێشکە نایابەکان، لاوازی خزمەتگوزاری، و پاراستنی دەستکەوت و مافە دەستوورییەکان، ئەمانە هەموویان دەبنە قوربانیی شەڕی حیزبایەتی. ئەگەر هەمووان بە ڕاستی بۆ هەرێم کار دەکەن، ئەوا دەبێت لە هەندێک داخوازیی تایبەتی خۆتان پاشەکشە بکەن بۆ بەرژەوەندیی گشتی، چونکە هەرێمی کوردستان موڵکی ئێوە نییە بە تەنها.لێرەدا ئەگەر پرسیارێکی سادە بکەین، ئایا ئامانج پاراستنی حیزبەکانە، یان پاراستنی هەرێمی کوردستان و بەرژەوەندی گەلەکەیەتی؟ ئەگەر وەڵام پاراستنی هەرێم بێت، بێگومان بۆ ئەو وەڵامە یەک بژاردە و تاکە بژاردە هەیە نەک چەند بژاردەیەک ئەویش ڕێککەوتنە لەسەر بنەمایەکی هاوسەنگ و هاوبەشییەکی ڕاستەقینە و حکومەتی هاوپەیمانی لەسەر بنەمای بەرنامەیەکی ڕوون و ڕاشکاو.فەرمانبەران و کەسوکاری شەهیدان و مووچەخۆرانی هەرێم و کاسبکاران و بازرگانان چاوەڕوانی مشتومڕی نوێ، ناکۆکی و ناتەبایی، شەڕی ڕاگەیاندن و تاوانبارکردن نین. ئەوان چاوەڕوانی مووچەی ڕێکوپێکن، حکومەتێکی کارا، پەرلەمانێکی بەهێز خاوەن شکۆ، خزمەتگوزاریی باش، و هەستکردن بە ئارامیی ژیان و سەروەری یاسا دەخوازن. هەمووان ئەو ڕاستییە دەزانن متمانە بە وتە و بەڵێنی بێ کردار دروست نابێت، دەنگدەران و هاووڵاتیان بە گشتی قسەی زۆر و بەڵێنی گەورەیان بیستوون، ئێستا تەنها کردار باوەڕ و متمانەی لا دروست دەکاتەوە.ڕێککەوتن شکستی هیچ لایەنێک نییە، سەرکەوتنی هەرێمی کوردستانە. ئەگەر پارتی، یەکێتی و هێزەکانی تر بتوانن لەسەر بنەمای هاوبەش ڕێکبکەون، ئەوە براوەی ڕاستەقینە تەنها حیزبەکان نابن، بەڵکوو هەموو هەرێمی کوردستان براوە دەبێت.هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە سیاسەتی متمانەسازی و نیشتمان هەیە، نەک سیاسەتی قەیران دروستکردن. گفتوگۆ بۆ سەرکەوتن بەسەر یەکتر نییە، بۆ ئەوەیە هەمووان لە دۆڕان بپارێزرێن.ئەگەر ئەم قۆناغە بە هۆشیاری و بەرپرسیاری تێپەڕ نەکرێت، زیانەکە تەنها بۆ لایەنە سیاسییەکان نابێت، بەڵکوو بۆ هەموو هەرێم و داهاتووی نەوەی داهاتوو دەبێت. نیشتمان بە چاوەڕوانی و کەللەڕەقی و پەرتەوازەیی ناپارێزرێت، بە بڕیار دەپارێزرێت. ئەمڕۆ هەموومان چاوەڕێی بڕیارە دروستەکە دەکەین، ئەویش گفتوگۆ، ڕێککەوتن، پاراستنی هەرێمی کوردستان، ئەو هەرێمەی زیاتر لەنیو ملیۆن شەهیدو قوربانی داوە.

سلێمان مستەفا

گفتوگۆ و ڕێککەوتن یان دۆڕان؛ هەرێمی کوردستان لە بەردەم هەڵبژاردەی چارەنووسسازدا

مەسەلەی کورد هەمیشە یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین کێشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدرێژایی ١٠٠ ساڵەی رابردو، بەهۆکاری نکۆڵی کردن لەبوون وناسنامەی گەلی کورد لە لایەن وڵاتە داگیرکەرەکان ، لەئێستادا ژمارەی کوردان بە ٤٠ بۆ ٥٠ ملیۆن کەس دەخەمڵێنرێت ، بەدرێژایی ئەو ماوەیە کورد بەردەوام هەوڵ دەدەن مافە سیاسی، کەلتووری و کۆمەڵایەتییەکانی خۆیان لەو وڵاتانەدا بەدەست بهێنن کە تایبەتن بە تورکیا و عێراق و ئێران و سوریا.&nbsp;&nbsp;&nbsp; لە تورکیا، پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی تورکیا و کوردە پەرەسەندنێکی جیاوازی بەخۆوە بینیوە،لەسەردەمی عوسمانیەکانەوە درێژە بە سیاسەتی چەوسانەوە سرینەوی کورد دراوە ، شەری چالدیران لە ساڵی ١٥١٤ لەگەڵ سەفەویەکان و شەری ساڵی ١٨٠٠ بۆ ١٨٢٧ لەگەڵ روسەکان لەسەر خاکی کوردان بوە ، سیاسەتی عوسمانیەکان و تۆرانیەکان و سکۆلارەکان و ناسیۆنالیزمەکانی تورکیا یەک سیاسەتی نەگۆر بووە بەرامبەر بە گەلی کورد ، بەدیاریکراویش دوای روخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە پەیماننامەی سیڤەر ساڵی ١٩٢٠ دوا بزمار لە دەستەی ئەو ئیمپراتۆریەتی پیاوە نەخۆشەکەدرا .&nbsp;کێشەو ئاڵۆزیەکانی ناسیۆنالستەکانی تورکیا بەردەوام بوو تا لە ئاکام بەرژەوەندی زلهێزەکان وای خواست دژی بەرژەوەندی گەڵانی خاوەن ماف لە مانگی ٨ی ساڵی ١٩٢٣ رێکەوتننامەی لۆزان شوێنی رێکەوتننامەی سیڤەری بگریتەوە و دەوڵەتی تورکیای کەمالی لە ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٢٣ دامەزرا . ململانێی نێوان دەوڵەتی تورکیا و کورد لە دامەزراندنی کۆماری تورکیاوە لە ساڵی 1923 بەشێوازێکی تر دەستیپێکرد، حکومەتە یەک لە دوای یەکەکان ناسنامەی کوردیان ڕەتکردەوە و سیاسەتیان سەپاند بە مەبەستی تێکەڵاوکردنیان بە ناسیۆنالیزمی تورکی. ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی چەندین ڕاپەڕینی کورد، بەڵام بەهۆی سەرکوت کردنی سەربازییەوە نەیانتوانی داواکارییەکانیان جێبەجێ بکەن . &nbsp;بەدرێژایی ئەو مێژوە تورکیا دژایەتی پرسی کوردی کردوە ، ئەم دژایەتییە هەر سنوری تورکیا نەگرتۆتەوە دژایەتی کردنی کوردستانی سورو(١٩٢١ /١٩٣٠) فشار خستنە سەر روسیاودەرنجام ئەو خودموختاریە لەبار برا ، هۆکارەکەی دروست بونی قەوارەیەی ئەتنی بۆ کورد کاریگەری بۆ سەر کوردانی باکور دەبێت ، تورکیا لەرۆژی دامەزراندنیەوە بەهەموو تواناکانیەوە دژایەتی کورد و پرسی کورد مافەکانی&nbsp;کردوە لە ناوچەکە و دەستی لەهیچ ستەمکارێک نەپاراستوە&nbsp;دەرنجام سەرهەڵدانی چەندین شۆڕش و سەرهەڵدان و بزوتنەوەی چەکداری بو تا ساتی ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداری بەرێبەرایەتی پارتی کرێکارانی کوردستان . تا ئەو کاتەی هەوڵەکانی دانوستاندن دەستیان پێکرد، دیارترینیان پرۆسەی ئاشتی ساڵی ١٩٩٢ لەسەر دەست خوالێخۆش بوو مام جەلال و تۆرکۆت ئۆزال شەمەندەفەرەکە دەستی بە جولە کرد تا ساڵی 2013 بە فەرمی دەستیپێکرد بەڵام بەهۆی جیاوازی ناوخۆیی و ناوچەییەوە تەواو نەبوولە بار براوە.&nbsp; پرۆسەی ئاشتی کورد و تورکیا لە ساڵی 2013 سەرۆک کۆماری تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان پرۆسەی ئاشتی لەگەڵ عەبدوڵا ئۆجالان سەرۆکی زیندانیکراوی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) دەستپێکرد، بەڵام دەوڵەتی قول دژی پرۆسەی ئاشتی بوو پرۆسەکە لە بار برا ، لە ئێستادا دەوڵەت باخچەلی کە رێبەر ومیراتگرو نوێنەری بیرو ئایدیای تۆرانیەکانە بانگەوازی ئاشتی ڕاگەیاند و لەناو هۆڵی پەرلەمان پەیامی نارد ، پەیامی سەرۆکی پارتی مەهەپە پەیامی دەوڵەتی قوڵی تورکیایە ، ئەمەش وایکرد شەمەندەفەری ئاشتی جارێکیکە بکەوێتە جوڵە و جیاوازتر لە هەوڵەکانی پێشوو هەنگاوەکان گەورەترن لەئێستادا هەمووان چاوەڕێی بانگەوازی سەرکی پارتی کرێکارانن کە وەڵامی داواکاری باخچەلی و دەولەتی تورکیا بداتەوە ، بە ئامانجی کۆتاییهێنان بە ململانێ خوێناوییەکە و سەقامگیرکردنی ناوخۆی تورکیاو داننان بە مافی ڕەوای گەلی کورد. کوبونەوەی سەرانی پارتی دەم لەگەل پارتەکانی تورکیا و دامەزراوەکانی دەوڵەت و سەردانیان بۆ ئیمراڵی و لای دەمرتاش و هێنانی پەیامی ئاپۆ بۆ دەوڵەت بۆ قەندیل بۆ باشور ، سەرتای دەستپێکی دروستە دەکرێت ئومێد بەخش بێت بەڵام دەبێت وریابین و چاوەڕێ بکەین ، پەیامی ئاپۆ چی دەبێت بۆ باکور و قەندیل و دەوڵەتی تورکیا . گەلەکەمان لە چاوەڕێیە لە باکور لە باشور لە رۆژ هەڵات لە ڕۆژ ئاوا ، چونکە هەموومان هاوڕاین چارەسەری پرسی کورد بە ئاشتی دەکرێت چآرەسەری پرسی کورد لە باکور ، دەبێتە گۆرانکاری بۆ تەوای پارچەکانی تر ، لێرە بەدواوە تورکیا سیاسەتێکی نوێ پەیرەو دەکات بەرامبەر کورد و کوردستان ، لەم پرۆسەیە تورکیاو گەلانی تورکیا و کورد براوەن .&nbsp;چاوەڕێن پرۆسەی ئاشتی لە باکور کۆتایی بەدەستێوەردانی سەربازی تورکیا لە دژی باشور و ڕۆژ ئاوا بێنێت و بەهانەی پەکەکە کۆتایی بێت بۆ دژایەتیی کورد ،&nbsp;&nbsp; داهاتووی کورد لە تورکیا بەرو کوێ سەرەڕای بەردەوامی سەرکوتکردنی حکومەت، بزووتنەوەی سیاسی کورد بەردەوامە و کورد لە ڕێگەی دیموکراسیەوە داوای مافەکانی دەکات و بەشداری لە هەڵبژاردنەکاندا دەکات بە هەموو باوەڕێکەوە بەرەو پرۆسەی ئاشتی دەچێت بۆیە گەر بپرسین تورکیا چی دەدات لەم دان و ستاندنە و کورد چیی دەدات و چی دەست دەکەوێت بە باوەڕی ئێمە گەر تورکیا مافی کورد بدات لەبەرامبەر دەیان سوودی دەست دەکەوێت واتە یەک لەبەرامبەر ئاشتی و بوژانەوە و لەدەست نەدانی پێگەی جیوستراتیژی و سیاسی و بەدەست هێنانی سۆزی کورادن لە هەر چوار پارچە بە کوردستانی سورو ڕەوەندی کوردیشەوە ، بەڵام دەبێت چاوەڕێ بین و ووریا بین ، وەک هاو سەرۆکی پارتی دەم فەرمووی ئەو رۆژە گوزەشت لەسەر مێزی دان وستاندن کوردان بخاپینن.&nbsp; لەگەڵ ئەوەشدا داهاتوویان لە تورکیا پەیوەستە بە چەند فاکتەرێک&nbsp; گۆڕانکاری سیاسی ناوخۆیی: هەر گۆڕانکارییەک لە سەرکردایەتی تورکیادا لەوانەیە یارمەتیدەر بێت بۆ کردنەوەی کەناڵەکانی دیالۆگ لەگەڵ کوردی پارچەکانی تر و ئەوروپا بەمەش تورکیا پارێزگاری لە پێگەی جوگرافی و سیاسی خۆی دەکات لە ناتۆو ڕۆژ هەڵاتی ناوەڕاست ، ئەم پرسە ناوخۆی تورکیاش دەگرێتەوە لە پەسەند کردنی دەستوری نوێ و چارەکردنی باری ئابوری و سیاسی و ئازادی رۆژنامەگەری و پرۆسەی سەروەری یاسا و دیموکراسی .&nbsp; چارەسەری پرسی کوردو کرانەوەی بەڕووی دیموکراسی و سەروەری یاسا و دیموکراسی فاکتەری ناوچەیی و نێودەوڵەتی هەر فشارێکی نێودەوڵەتی لەسەر تورکیا مایە پوج دەبێت تورکیا بەرەو ئەندامیەتی یەکێتیی ئەوروپا هەنگاو دەنێت لەوانەیە ببێتە هۆی باشتربوونی بارودۆخی کورد. چآرەسەرکردنی پرسی کورد لەچوارچیوەی دەستور کە ئاشتێکی شەرفمەندانە بێت تورکیا سۆز و هاوکاری کوردانی پارچەکانی تریش بەدەست دێنێت بە تایبەتی لە سوریا و عێراق بارودۆخی کورد لە وڵاتانی دراوسێ کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر داهاتووی لەناو تورکیادا هەیە. ئایندەی گەلی کورد و پێشهاتەکان لە عێراق: کورد لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا سەربەخۆیە بەڵام بەهۆی ناکۆکی لەگەڵ حکومەتی ناوەندیی بەغدا ڕووبەڕووی گرفتی ئابووری و سیاسی دەبێتەوە بەتایبەتی لەسەر داهاتی نەوت و ناوچە جێناکۆکەکانی وەک کەرکوک ، چارەسەری پرسی کورد لە باکور کاریگەری ڕاستەو خۆی دەبێت لەسەر پێگەو پرسی کورد لە باشور ، هەرێمی کوردستان دەبێتە دراوسی دەوڵەوتی تورکیا بەرژەوەندی ئابوری و هاوخوێنی کوردان باکور و باشور لەقازانجی هەردوو لایەن دەبێت و فشارەکانی تورکیا نامێنن و ئارامی بۆ باشور دەگەرێتەوە لادێکان ئاوەدان دەبنەوە و کەرتی گەشتیاری و کشتوکال دبوژێنەوە و فرۆکەخانەکانیش دەکرێنەوە . لە سوریا : لە دوای شەڕی ناوخۆ کورد توانیویەتی ئیدارەیەکی ئۆتۆنۆمی لە باکوری سوریا دابمەزرێنێ ، بەڵام ڕووبەڕووی هەڕەشەی بەردەوامی تورکیا و دەستێوەردانی سەربازی جۆراوجۆر دەبێتەوە و ئایندەیان ناسەقامگیر کردووە ، چارەسەری پرسی کوردان لە باکور کۆتایی بە شەرانگیزی تورکیا دێنێت بەرامبەر بە کوردان لە ڕۆژ ئاوا ، پرۆسەکەش دوو لایەنە لە قازانجی کوردو تورک دایە . لە ئێران: کورد دووچاری سەرکوتکردنی سیاسی توند دەبێت، چونکە حکومەتی ئێران ڕێگری لە هەر بزووتنەوەیەکی سەربەخۆیی کورد دەکات و چالاکییە سیاسی و کەلتوورییەکانی کورد لەوێ سەرکوت دەکات. کۆتایی کێشەی کورد هێشتا یەکێکە لە ئاڵۆزترین کێشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە کورد ڕووبەڕووی تەحەدایەکی گەورە دەبێتەوە لە بەدەستهێنانی مافە سیاسی و ئابوورییەکانی. هەرچەندە پرۆسەی ئاشتی کورد و تورکیا دەرفەتێکی مێژووییە بۆ چارەسەرکردنی ململانێکە، بەڵام ڕووخانی ئەو پرۆسەیە دۆخەکە دەگەڕێنێتەوە خاڵی سەرتا و چوارگۆشەی یەکەم و داهاتووی کورد گیرۆدەی نەخشەی پەیماننامەی لۆزان دەبێتەوە&nbsp;لە کۆتاییدا، باشترین چارەسەر بۆ بەدەست هێنانی مافەکانمان پەیڕەوکردنی ستراتیجی سیاسی و دیپلۆماسییە کە مافەکانمان لە ژێر سایەی ڕژێمەکانی ئێستادا پەرە پێبدەین و لەجوارچیوەی دەستوور بیان چەسپینین و ئامادەکاریش بکەین بۆ بەیانی بۆ وڵاتی سەربەخۆ ، هیوادارین پەکەکە خوێندنەوەی تەواوی هەبێت بڕیای گونجاو بدات و شێوازی خەبات و بەرخودانی بگۆرێت ، هەموومان چاوەڕێ ماندیلای کوردین ، هەموومان چاوەڕێ گاندی کوردین ، سەری رێزو نەوازش بۆ شەهیدان و شەرڤان و گەرێلاو وپێشمەرگەو&nbsp;زیندنیانی زیندانەکانی تورکیا.&nbsp;

بابەتەکانی سلێمان مستەفا

گفتوگۆ و ڕێککەوتن یان دۆڕان؛ هەرێمی کوردستان لە بەردەم هەڵبژاردەی چارەنووسسازدا

پرۆسەی ئاشتی کورد لە تورکیا؛ هیوا و ئاستەنگەکان