باس لە ڕاستییەکی مێژوویی و ئەخلاقیی زۆر گرنگ دەکەین، ئەویش ئەنفالی کوردە، کە لە ساڵانی هەشتاکاندا (١٩٨٠کان) لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە لە باشووری کوردستان ئەنجامدرا. بە بەهانەی شەرعیەتی ساختەوە ڕوویدا، بەڵام لە ڕاستیدا تاوانێکی گەورەی مرۆڤایەتی بوو. ڕاستە کە هەر کاتێک هەمان چەوساندنەوە و لەناوبردن و نەبوونی ڕێز بۆ مافەکانی مرۆڤ بمێنێتەوە، مەترسیی دووبارەبوونەوەی کارەساتەکان هەر هەیە. هیچ بەهایەکی ئەخلاقی، ڕەوای ئازار و ترس و دەستدرێژی بۆ سەر ئازادیی کەس نییە. سەرکۆنەکردن بەس نییە؛ پێویستە ڕێگری لە دووبارەبوونەوە بکرێت، دادپەروەری جێبەجێ بکرێت، پەروەردەی عێراق و ناوچەکە پێویستە بە ڕێزگرتن لە مرۆڤ و جیاوازییەکان فێر بکرێت، و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پابەندی ڕێگری لە هاوشێوەی ئەم تاوانانە بێت.
پرسی ئەنفال زۆر قووڵ و کاریگەرە. بەڵێ، لە ڕوانگەی سیستەمی کردار و ئامانجی کۆتایی (ڕیشەکێشکردنی گەلێکە) و بەکارهێنانی دامەزراوەکانی وڵات بۆ ئەنجامدانی تاوانە بەکۆمەڵەکان، زۆر لێکچوون هەیە لە نێوان ئەنفال و تاوانەکانی نازییەکان، بەتایبەت لە جێبەجێکردنی هۆلۆکۆست بەرامبەر بە جوولەکەکان.
با وردتر بڕوانینە ئەو خاڵانەی کە باسیان دەکەین:
١. ئەنفال چۆن وەک جوولەکە لەلایەن نازییەکانەوە ئەنجامدرا؟
لێکچوونەکە لە شێواز و میکانیزمەکانی ئەنجامداندایە، نەک لە ڕادە و ژمارەی قوربانیاندا (هەرچەندە هەردووکیان کارەساتن).
پلاندانانی دەوڵەت (لێکچوونێک): وەک نازییەکان کە کۆبوونەوەی تایبەتیان بۆ پلاندانانی هۆلۆکۆست دانا، ڕژێمی بەعس لە دەزگای هەواڵگری (ئیستخبارات) و فەرمانگەی ئەنفالدا پلانی چەند قۆناغی بۆ ئەنفال دانا.
ئایدۆلۆژیای نەژادی (ڕەگەزپەرستی): نازییەکان جوولەکەکانیان بە نەژادی پیس و نەخۆشیی کۆمەڵگە دەزانی. ڕژێمی بەعس کوردی بە خوار نیشتمانی و کێشەیەکی ئەمنی-نەژادی دەزانی و بانگەشەی عەرەبکردنی ناوچەکانی دەکرد.
ئۆردوگای مردن: نازییەکان ئۆشڤیتزیان دروست کرد. ڕژێمی بەعسیش، ناوچەی گەرمیان و ئەنفالی بارزانییەکانی کردە شوێنێک بۆ بەکۆمەڵ کوشتن و ناشتنی قوربانیانی ئەنفال.
تەکنیک و ڕێگاکان: بەکارهێنانی ئۆتۆمبێلی گەورە (لۆری) بۆ گواستنەوەی خەڵکی بێتاوان و تەقەکردن بە کۆمەڵ لەسەر لێواری گۆڕە بەکۆمەڵەکان، ڕاستەوخۆ بیرهێنەرەوەی ڕێگاکانی جێبەجێکردنی هۆلۆکۆستە لە ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا.
کورد تاوانی چی بوو؟ (بەگوێرەی ڕژێمی بەعس)
لە ڕوانگەی ڕاستی و یاسای نێودەوڵەتی، کورد هیچ تاوانێکی ئەنجام نەدابوو. بەڵام ڕژێمی بەعس بەم بەهانە خەیاڵییانە تاوانەکەی ئەنجام دا:
ڕەگەز و ناسنامە: تاوانە سەرەکییەکەیان "کوردبوون" بوو لە ناوچەیەکی ستراتیژیدا (دەوڵەمەند بە نەوت و کەرتی کشتوکاڵ). ئەمە تاوانێکی ڕەگەزی بوو، وەک جوولەکەبوون لە لای نازییەکان.
پشتیوانی لە ئێران: لە کۆتایی جەنگی ئێران و عێراقدا (١٩٨٨)، ڕژێم بەهانەی خیانەتی کوردی هێنا کە گوایا هاوبەشی ئێرانیان کردووە (هەرچەندە زۆرێک لە کوردەکان بێلایەن بوون یان ناچار بوون).
هەوڵی سەربەخۆیی: ڕژێم هەر جووڵەیەکی سیاسیی کوردی، تەنانەت داواکاری مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ، بە پارچەپارچەکردنی عێراق و بەرزکردنەوەی ئاڵای بیانی لێکدەدایەوە.
پوختەی پرسی ئەنفال
تاوانی کورد لە ڕوانگەی ڕژێمی بەعسدا تەنها "بوون" بوو. وەک ئەوەی هیتلەر گوتی "جوولەکە تەنها بوونی لە جیهاندا تاوانە"، ڕژێمی بەعسیش هەر کوردێکی کە لەو ناوچانەدا دەژیا، بە پێشوەختە بە تیرۆریست و جاسووس دادەنا و بە شایەنی سزای کۆمەڵکوژی دەزانی.
بەکورتی: نازییەکان ویستیان بیرەوەریی جوولەکەکان لە ئەوروپا بسڕنەوە، ڕژێمی بەعسیش لە ئەنفالدا ویستی ناسنامەی کوردی لە باشووری کوردستان بە تەواوی بسڕێتەوە. لەبەر ئەوەش، ئەم بەراوردکارییە لە بواری میکانیزم و ئایدۆلۆژیادا ڕاستە، نەک تەنها لە ڕووی ژمارەی قوربانیانەوە.